انواع آزمایش خون ؛ توضیحات و مقادیر استاندارد آنها | کافه پزشکی

آزمایش خون عبارتست از شمارش و آزمایش میكروسكوپیك اجزاء تشكیل دهنده خون نظیراریتروسیتها، لكوسیتها و پلاكتها. همچنین اندازه گیری میزان غلظت هموگلوبین و اجزاء شیمیایی پلاسما كه در روند انعقاد خون نقش دارند. همراه کافه پزشکی باشید

اولین قدم در انجام این دسته از تستها ، تهیه نمونه خون است . اینكار توسط پزشك معالج یا آزمایشگاه انجام میشود. نمونه خونی میتواند از خون شریانی ، وریدی ویا خون محیطی ( مویرگی ) تهیه شود. نمونه خون شریانی معمولا از شریان رادیال تهیه میشود. به این منظور اغلب لازم میشود كه قسمتهای سطحی را بیحس نمود. نمونه خون شریانی ، برای مصارف تشخیصی یا درمانی معمولا استفاده میشود

نمونه خون وریدی را معمولا از ورید آنتكوبیتال ( antecubital ) تهیه میكنند. برای گرفتن نمونه ، محل را با الكل تمیز نموده و بایك دست ، ورید را نگه داشته و بادست دیگر سوزن را با زاویه چهل و پنچ درجه نسبت به پوست به داخل ورید وارد مینمائیم. با آسپیراسیون از وجود سوزن در داخل ورید اطمینان حاصل كرده و سپس نمونه خون را تهیه میكنیم. نمونه خون كاپیلری از نوك انگشت اشاره تهیه میشود. برای اینكار پس از تمیز نمودن انگشت با الكل ، به نوك انگشت لانست زده ، و انگشت را به سمت لام هدایت میكنیم . قابل ذكر است قطره اول را كنار گذاشته و قطره دوم را برمیداریم. باید توجه داشت كه از فشار دادن انگشت برای تسریع خروج خون بایستی پرهیز كرد. زیرا این عمل سبب اضافه شدن مایع بین بافتی به قطره خون شده و ارزش تشخیصی نمونه را كم مینماید.

پس از گرفتن نمونه خون وریدی ، آنرا در لوله هایی كه حاوی ماده ضد انعقاد است ( سیترات سدیم ، اگزالات سدیم و یا اتیلن دی آمین تترا استیك اسید – EDTA )قرار میدهیم. این تركیبات با برداشتن و حذف كلسیم از محیط ، مانع انعقاد خون در لوله میشوند. گفتنی است نمونه ای كه جهت شمارش گلبولهای سفید تهیه میشود ، نباید بامواد ضد انعقاد همراه گردد. از این نمونه ، باید گستره یا فروتی تهیه شود. نمونه خون را نمیتوان بیش از یك تا دوساعت نگه داشت . در طی این مدت نیز باید آن را در یخچال نگهداری كرد.

هرگز نبایستی سعی در فریز نمودن نمونه خونی نمود. زیرا این عمل سبب كریستالیزه شدن آب گلبولهای قرمز ویا پارگی جدار این سلولها و در نهایت لیز گلبولی ، میگردد. قابل ذكر است برای اندازه گیری سدیمانتاسیون ، زمان انعقاد ، PT, Aptt و نیز بررسی مورفولوژی گلبولهای سفید خون ، نیاز به خون تازه میباشد. همچنین بهترین ماده ضد انعقاد برای حفاظت از نمونه خون ، EDTA میباشد.

 

شمارش کامل سلولهای خون CBC ) Complete Blood cell Count )

این آزمایش شامل آزمایشهای زیر است :

۱) Total red blood cell count
۲) Hemoglobin
۳) ( Red blood cell indices ( MCV, MCH & MCHC
۴) ( Hematocrit ( HCT 
۵) Total white blood cell count
۶) Differential white blood cell count
۷) Examination of stained smear

 

موارد تجویز آزمایش CBC


بطور كلی وقتی با كم خونی یا آنمی برخورد داریم و یا بیمار مشكلاتی در رابطه با گلبولهای سفید خون همچون لوسمی دارد ، از این آزمایش استفاده میكنیم. از نظر تعریف آنمی عبارتست از كاهش ظرفیت حمل اكسیژن خون در واحد حجم كه ممكن است ناشی از كاهش تعداد گلبولهای قرمز در میلیمتر مكعب خون ، یا كاهش هموگلوبین ویا هردو باشد.

علائم و نشانه های كلاسیك آنمی عبارتست از تنگی نفس، تاكیكاردی و رنگ پریدگی. البته علائم كلاسیك همواره وجود ندارد و موارد زیر هم میتواند دندانپزشك را بوجود كم خونی و دیگر بیماریهای خونی مشكوك نماید و آزمایش شمارش كامل سلولهای خونی را درخواست كند. این موارد عبارتند از : زخمهای دهانی – سابقه خونریزی شدید رنگ پریدگی مخصوصا در مخاط دهان ) كام ، گونه و لبها ( در ملتحمه چشم ، بستر ناخنها و – كف دستها ، سنكوپهای بدون علت ، سرگیجه های مكرر ، گلوسیت و آتروفی پاپیهای زبان ، جینجیویت و استوماتیت مقاوم به درمان یا عودكننده ، خونریزی از لثه كه نتوان آنرا به علل موضعی ارتباط داد ، پتشی ، كوفتگی  و خستگی مفرط ، ازدیاد حجم لثه كه ممكن است بعلت لوسمی باشد. 
البته قبل از اعمال جراحی یا بیهوشی عمومی نیز این آزمایش لازم است . قابل ذكر است لثه هیپرپلاستیك همراه خونریزی خودبخودی و یا همراه با جینجیویت حاد زخمی نكروزان ، لوسمی را مطرح میكند. حال به توضیح و شرح و تفسیر هریك از اجزای CBC میپردازیم .

شمارش گلبولهای قرمز خون

تعداد گلبولهای قرمز خون بطور طبیعی در مردان ۱۰ × ۷٫۰ ± ۵٫۴  و در زنان ۱۰ × ۰٫۶ ± ۴٫۴  در میلیمتر مكعب خون میباشد. تغییرات تعداد گلبولهای سرخ به میزان بیش از پانصد هزار درمیلیمترمكعب ، دارای اهمیت بالینی است و میتواند در رابطه با آنمی یا پلی سیتمی باشد. پلی سیتمی یا اریتروسیتوز به دونوع تقسیم میشود:

الف ) پلی سیتمی نسبی ؛ در این حالت در واقع افزایش تعداد گلبولهای قرمز خون را نداریم بلكه باكاهش حجم خون ( پلاسما ) مواجه هستیم. در بیماری كه به هر دلیلی دچار دزهیدراتاسیون شده است نظیر اسهال ، سوختگی و غیره تعداد گلبولهای قرمز خون زیاد به نظر خواهد رسید.

ب ) پلی سیتمی واقعی ؛ در این نوع به راستی تعداد گلبولهای قرمز خون افزایش مییابد. این حالت به دونوع اولیه و ثانویه تقسیم میشود. در نوع اولیه كه آنرا پلی سیتمی ورا میگویند با حالت نئوپلازیك سلولهای استم مغز اسخوان روبرو هستیم. در این حالت علاوه بر گلبولهای قرمز خون ، تعداد گلبولهای سفید و پلاكتها نیز افزایش دارند. در هفتاد درصد مبتلایان به این حالت ، بزرگی طحال یا اسپلنومگالی دیده میشود.

این بیماران ممكن است چهره ای پرخون داشته باشند كه ازنظر دندانپزشكی دارای اهمیت زیادی است . زیرا در این بیماران اختلال عملكرد پلاكتی و استعداد به خونریزی و نیز اختلال عملكرد گلبولهای سفید و استعداد به عفونت وجود دارد. علاوه براین غلظت یا ویسكوزیته خون این بیماران بالاست كه این حالت میتواند زمینه ترومبوز و ابتلای عروق قلب و یا مغز را فراهم سازد. در نوع پلی سیتمی واقعی ثانویه ، فقط افزایش تعداد گلبولهای قرمز خون راداریم . این حالت را در افرادی كه در ارتفاعات زندگی میكنند و یا در افراد سیگاری دیده میشود . همچنین در شرایط كمبود اكسیژن ، هورمون اریتروپوئیتین از كلیه ها ترشح شده و باعث تحریك مغز استخوان برای ساختن هرچه بیشتر گلبولهای قرمز میشود. گاهی اوقات افزایش تعداد گلبولهای قرمز بصورت فیزیولوژیك میباشد . نظیر افرادی كه دچار ترس ، وحشت ، استرس یا هیجان شده اند و یا افرادی كه ورزش كرده اند.

غلظت هموگلوبین

میزان طبیعی آن در مردان ۲ ± ۱۶ گرم در دسی لیتر و در زنان ۲ ± ۱۴ گرم در دسی لیتر میباشد. هنگام تولد میزان هموگلوبین بالا و حدود ۱۷-۲۰ گرم در دسی لیتر است . در طی یكسال اول پس از تولد میزان آن كاهش یافته و پس از آن تا سن ده الی دوازده سالگی بتدریج افزایش مییابد تا به میزان نرمال برسد. 

كاهش میزان هموگلوبین به كمتر از ده گرم در دسی لیتر ، از نظر بالینی دارای اهمیت زیادی است . برای اندازه گیری میزان هموگلوبین به خون مواد خاصی اضافه میكنند. این مواد با هموگلوبین واكنش داده ، سبب تغییر رنگ ثابت آن میگردند. به این ترتیب با كمك اسپكتروفتومتر میتوان غلظت آنرا اندازه گیری نمود. از این مواد محلول ، ۷ و / میتوان اسید كلریدریك ۱ Drobkin را نام برد.

هماتوکریت

هماتوكریت عبارتست از درصدی از حجم خون كه توسط گلبولهای قرمز اشغال شده است . میزان طبیعی آن در  آقایان ۷ ± ۴۵ ٪ و در خانمها ۷ ± ۴۲ ٪ میباشد. میزان هماتوكریت در نوزادان تا ۵۴ درصد هم میرسد. ولی كم كم كاهش یافته ، و در ده الی یازده سالگی مجددا به حد طبیعی خود میرسد. میزان هماتوكریت را میتوان بطریق محاسبه ای یا واقعا بدست اورد كه قابل ذكر است ارزش آن وقتی است كه اندازه گیری ( نه محاسبه ) شود. در روش اندازه گیری نمونه خون تهیه شده در داخل لوله آزمایش ، سانتریفیوژ شده و حاصل تجمع عناصر سلولی خون بصورت فشرده در ته لوله خواهد بود. از آنجائیكه میزان پلاكتها و گلبولهای سفید نسبت به گلبولهای قرمز ناچیز است ، تمام رسوب را به حساب گلبولهای قرمز خون میگذارند.

 زمانیكه نمونه خون كاپیلری را گرفته و از لوله های موئینه برای تعیین هماتوكریت استفاده نمائیم ، میكروهماتوكریت بدست میآید كه با هماتوكریت فرقی ندارد. برای تعیین آن نمونه خون كاپیلری را وارد لوله موئینه حاوی ماده ضد انعقاد نموده ، بطوری كه تقریبا سه چهارم آن پر شود. پس از بستن انتهای آن ، با كمك سانتریفیوژ ، میزان میكروهماتوكریت را بدست میآوریم . با داشتن یك دستگاه سانتریفیوژ میكروهماتوكریت ، انجام این تست در مطب نیز امكان پذیر میباشد.

شاخص های گلبولی

در برخورد با فرد آنمیك ، برای تعیین نوع آنمی از این اندیس ها ، استفاده مینمائیم كه عبارتند از :

MCV : حجم متوسط سلولی ( حجم متوسط یك گلبول قرمز ) . برحسب میكرومتر مكعب یا فمتولیتر بیان میشود. میزان متوسط آن را در مردان ۹۰ ( ۹± )   و در زنان ۸۷ ( ۷± ) فمتولیتر ذكر میكنند. در مردان بالاتر از صد و در زنان بیشتر از نودوپنچ فمتولیتر معنی دار بحساب میآید و از تقسیم هماتوكریت در ده بر كل گلبولهای قرمز حاصل میشود.

MCH : هموگلوبین متوسط سلولی – این شاخص بیان كننده میزان متوسط هموگلوبین یك گلبول قرمز بوده و برحسب پیكوگرم بیان میشود . میزان متوسط آن ۲±۲۹ پیکوگرم میباشد و از تقسیم هموگلوبین در ده بر كل گلبولهای قرمز بدست میآید

MCHC : غلظت متوسط هموگلوبین سلولی – این شاخص بیان كننده غلظت متوسط هموگلوبین در گلبولهای قرمز است  و بصورت درصد بیان میگردد میزان متوسط آن ۲±۳۵ میباشد. بطور محاسبه ای غلظت متوسط هموگلوبین سلولی از تقسیم هموگلوبین در صد بر كل هماتوكریت بدست میآید.

برحسب تغییراتی كه اندیس های فوق در آنمی های مختلف مینمایند، میتوان آنمی ها را به شرح ذیل تقسیم نمود

۱) نورموسیتر – نورموكروم : در این آنمی تمام اندیس های گلبولی درحد طبیعی میباشند. نمونه این حالت در خونریزی  های حاد و همولیز گلبلولهای سرخ ( آنمی همولیتیك به استثنای تالاسمی ) دیده میشود.

۲) میكروسیتر – هیپوكروم : در این نوع از آنمی تمام اندیس های گلبولی كمتر از حد طبیعی است . در این وضعیت گلبولهای سرخ علاوه بر كوچكتر بودن ، میزان كمتری از هموگلوبین را نیز دارا میباشند. نمونه این حالت در آنمی فقر آهن و تالاسمی دیده میشود. اختلالات مزمن ( عفونتها و بدخیمی ها ) عموماً نورموسیتر نورموكروم هستند، ولی میتوانند میكروسیتر – هیپوكروم نیز باشند. 

۳) ماكروسیتر – نورموكروم یا هیپركروم : در این نوع از آنمی میزان MCH و MCV افزایش یافته و میزان MCHC میتواند طبیعی یا كمتر از نرمال باشد. بیان اصطلاح هیپركروم به جهت حجم بیشتر و زیادتر بودن میزان هموگلوبین است ، نه افزایش غلظت هموگلوبین در گلبول سرخ. نمونه این آنمی ها را در كمبود ویتامین ب دوازده ، اسید فولیك ( آنمی های مگالوبلاستیك ) و نیز متعاقب شیمی درمانی ، میتوان ذكر نمود.

كمبود ویتامین ها بویژه بر روی سلولهایی اثر میگذارند كه باید دائما تكثیر یابند. نظیر سلولهای مغز استخوان و سلولهای اپی تلیالی . بر همین اساس در كمبود مزمن ویتامینها ، اثراتی را در این سلولها بصورت آنمی و آتروفی مخاط داریم. در رابطه با سلولهای مغز استخوان ، در كمبود ویتامین ب ۱۲ و اسید فولیك ، ساخته شدن DNA مختل شده ، سلولها بزرگ میشوند، اما تقسیم نمیشوند. در نتیجه با یك آنمی مگالوبلاستیك ، مواجه میشویم. در موردبافتهای اپی تلیالی ، از نواحی مهم و بارز برای تظاهرات بالینی آنمی مگالوبلاستیك ، زبان است . در حالتهای شدید ، زبان به میزان زیادی آتروفیه شده و شدیداٌ قرمز میشود. این حالت را زبان گوشت گاوی یا هانتر گلوسیتیس ( Hunter’s Glossitis ) گویند.

درفقر مزمن آهن ، سندرم پلومر وینسون ( پترسون كلی ) را خواهیم داشت. در این حالت فرد بعلت ابتلای مخاط مری ، با دیسفاژی مواجه است . این افراد ، انسیدانس بالایی برای ابتلا به بدخیمی مخاط این ناحیه دارند. بنابر این برای بررسی سوزش دهان و آتروفی مخاط آن ، بهتر است برای مریض CBC تقاضا شود. در مواردی كه آنمی شدید باشد ، احتمال وجود زخمهای غیر اختصاصی شبه آفت ، نیز هست. بنابراین در بررسی آفت نیز استفاده از این تست كمك كننده خواهد بود.

ادامه این پست را که درباره شمارش گلبول های سفید خون است ، اینجا بخوانید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هشت + 17 =

منــــوها