نقرس فقط درد شست پا نیست؛ علائم هشدار، علت اسید اوریک بالا و راههای درمان
مطالب منتشرشده در کافه پزشکی صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارند و جایگزین تشخیص، معاینه یا درمان توسط پزشک نیستند.
دردی شدید که ناگهان و حتی نیمهشب در شست پا شروع میشود، همراه با قرمزی، تورم و داغ شدن مفصل، یکی از شناختهشدهترین نشانههای نقرس است. با این حال، این بیماری فقط به شست پا محدود نمیشود و میتواند مفاصل دیگری مانند مچ پا، زانو، دست و آرنج را نیز درگیر کند. نقرس زمانی ایجاد میشود که سطح اورات در بدن برای مدت طولانی بالا بماند و بلورهای اورات در اطراف مفصل تجمع پیدا کنند. نتیجه این اتفاق میتواند حملات ناگهانی و بسیار دردناک التهاب مفصل باشد. خبر خوب این است که نقرس در بسیاری از افراد با تشخیص درست، کنترل اسید اوریک، درمان دارویی مناسب و اصلاح سبک زندگی قابل مدیریت است و میتوان دفعات حملات را به میزان زیادی کاهش داد.
نقرس چیست؟
نقرس نوعی آرتریت التهابی است که در اثر تجمع بلورهای اورات در مفاصل ایجاد میشود. بدن بهطور طبیعی مادهای به نام اورات یا اسید اوریک تولید میکند که بخش زیادی از آن از طریق کلیهها دفع میشود.
اگر بدن اورات زیادی تولید کند یا کلیهها نتوانند مقدار کافی از آن را دفع کنند، سطح آن در خون بالا میرود. در صورت ادامه این وضعیت، بلورهای سوزنیشکل اورات میتوانند در مفاصل و بافتهای اطراف آن رسوب کنند و سیستم ایمنی را تحریک کنند. نتیجه، درد شدید، تورم، گرمی و التهاب مفصل است.
البته بالا بودن اسید اوریک بهتنهایی به معنای ابتلا به نقرس نیست. بسیاری از افراد اسید اوریک بالایی دارند اما هرگز دچار حمله نقرس نمیشوند.
علائم نقرس چیست؟
حمله نقرس معمولاً ناگهانی است و ممکن است فرد تا چند ساعت قبل هیچ مشکل خاصی نداشته باشد.
مهمترین علائم عبارتاند از:
- درد بسیار شدید و ناگهانی مفصل
- تورم مفصل
- قرمز یا تغییررنگ دادن پوست اطراف مفصل
- احساس گرما و داغی
- حساسیت شدید به لمس
- محدود شدن حرکت مفصل
- تشدید درد حتی با تماس ملحفه یا لباس
حملات نقرس اغلب در یک مفصل شروع میشوند و ممکن است چند روز تا حدود یک یا دو هفته ادامه داشته باشند. در فاصله بین حملات نیز فرد میتواند کاملاً بدون علامت باشد.
نقرس بیشتر کدام قسمت بدن را درگیر میکند؟
مشهورترین محل ابتلا مفصل شست پا است. اولین حمله در بسیاری از بیماران از همین قسمت شروع میشود.
اما نقرس فقط بیماری شست پا نیست و میتواند مفاصل دیگری را نیز درگیر کند، از جمله:
- مچ پا
- سایر مفاصل پا
- زانو
- مچ دست
- انگشتان دست
- آرنج
همچنین بلورهای اورات ممکن است اطراف تاندونها و برخی بافتهای نرم نیز تجمع پیدا کنند.
چرا نقرس اغلب شبها شروع میشود؟
حمله نقرس در بسیاری از افراد بهطور ناگهانی و اغلب هنگام شب آغاز میشود. فرد ممکن است بدون مشکل بخوابد و چند ساعت بعد با درد شدید مفصل از خواب بیدار شود.
کمآبی بدن، تغییرات دمای محیطی مفصل، مصرف الکل، یک وعده غذایی بسیار سنگین، بیماری، آسیب مفصل یا بعضی داروها میتوانند در افراد مستعد بهعنوان محرک حمله عمل کنند.
علت نقرس چیست؟
عامل اصلی نقرس، تجمع طولانیمدت اورات در بدن است.
اسید اوریک هنگام تجزیه موادی به نام پورینها تولید میشود. پورینها هم بهصورت طبیعی در بافتهای بدن وجود دارند و هم در برخی مواد غذایی یافت میشوند.
در حالت طبیعی، مقدار زیادی از اورات از طریق کلیهها و ادرار دفع میشود. اگر تولید اورات بیشتر شود یا دفع آن کاهش یابد، مقدار آن در خون افزایش پیدا میکند.
آیا اسید اوریک بالا همیشه باعث نقرس میشود؟
خیر.
ممکن است فرد سالها اسید اوریک بالایی داشته باشد ولی حمله نقرس را تجربه نکند. به این حالت هیپراوریسمی بدون علامت گفته میشود.
بنابراین نتیجه آزمایش اسید اوریک باید همراه با علائم، سابقه فرد، معاینه و در صورت نیاز آزمایشهای تکمیلی تفسیر شود.
چه کسانی بیشتر در معرض نقرس هستند؟
عوامل مختلفی میتوانند احتمال افزایش اورات و ایجاد نقرس را بیشتر کنند.
از مهمترین عوامل خطر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سابقه خانوادگی نقرس
- جنسیت مرد
- افزایش سن
- یائسگی در زنان
- اضافهوزن و چاقی
- بیماری مزمن کلیه
- فشار خون بالا
- سندرم متابولیک
- دیابت
- مصرف زیاد الکل
- نوشیدنیهای شیرینشده با قند یا فروکتوز
- رژیم غذایی حاوی مقدار زیاد برخی منابع حیوانی پرپورین
برخی داروها مانند تعدادی از داروهای ادرارآور نیز میتوانند خطر افزایش اسید اوریک و نقرس را بیشتر کنند.
نقرس در مردان شایعتر است یا زنان؟
نقرس در مردان بیشتر دیده میشود و معمولاً در سنین میانسالی احتمال بروز آن افزایش پیدا میکند.
در زنان، بیماری پیش از یائسگی کمتر شایع است و احتمال ابتلا پس از یائسگی افزایش پیدا میکند. به همین دلیل شروع نقرس در زنان معمولاً در سنین بالاتری نسبت به مردان دیده میشود.
چه چیزهایی حمله نقرس را تحریک میکنند؟
فردی که زمینه نقرس دارد ممکن است برای مدتی هیچ علامتی نداشته باشد و سپس با یک عامل محرک دچار حمله شود.
محرکهای احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- مصرف زیاد الکل
- یک وعده غذایی بسیار سنگین
- کمآبی بدن
- بیماری همراه با تب
- آسیب مفصل
- بعضی داروها
- مصرف زیاد برخی مواد غذایی پرپورین
محرکها در افراد مختلف یکسان نیستند و ممکن است فرد بهمرور متوجه شود چه شرایطی بیشتر باعث حملات او میشود.
آیا خوردن گوشت باعث نقرس میشود؟
نمیتوان نقرس را فقط به خوردن گوشت نسبت داد. ژنتیک، عملکرد کلیهها، وزن، بیماریهای زمینهای و داروها نیز در ایجاد بیماری نقش مهمی دارند.
با این حال، مصرف زیاد برخی مواد غذایی حیوانی پرپورین میتواند در افراد مستعد به افزایش اورات و حملات نقرس کمک کند. گوشت قرمز و احشاء مانند جگر و کلیه از مواردی هستند که معمولاً توصیه میشود مصرف آنها محدود شود.
آیا نقرس فقط به خاطر تغذیه نامناسب ایجاد میشود؟
خیر. این تصور که فرد مبتلا به نقرس حتماً رژیم غذایی نامناسبی داشته، درست نیست.
برخی افراد به دلیل ژنتیک یا کاهش توان کلیه در دفع اورات بیشتر در معرض بیماری قرار دارند. بیماری مزمن کلیه، فشار خون بالا، اضافهوزن و برخی داروها نیز میتوانند خطر نقرس را افزایش دهند.
تغذیه بخش مهمی از کنترل بیماری است، اما در بسیاری از افراد اصلاح رژیم غذایی بهتنهایی برای درمان نقرس مزمن کافی نیست.
نقرس چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا محل درد، نحوه شروع علائم، سابقه حملات قبلی، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی را بررسی میکند.
روشهای تشخیصی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
آزمایش اسید اوریک خون
اندازهگیری اورات خون یکی از بررسیهای رایج است.
بر اساس راهنمای NICE، سطح اورات ۶ میلیگرم در دسیلیتر یا بیشتر در فردی که علائم و نشانههای مناسب دارد، از تشخیص بالینی نقرس حمایت میکند. اما یک نکته مهم وجود دارد: سطح اورات ممکن است هنگام حمله حاد پایینتر از مقدار واقعی باشد. اگر شک به نقرس همچنان زیاد باشد، ممکن است پزشک آزمایش را پس از فروکش کردن حمله تکرار کند.
نمونهگیری از مایع مفصل
اگر تشخیص مشخص نباشد، پزشک میتواند مقداری از مایع مفصل را با سوزن خارج کرده و زیر میکروسکوپ بررسی کند.
مشاهده بلورهای اورات یکی از مهمترین روشهای تأیید تشخیص نقرس است.
سونوگرافی و تصویربرداری
در بعضی موارد از سونوگرافی یا نوع خاصی از سیتیاسکن برای مشاهده تجمع بلورهای اورات استفاده میشود.
اگر تشخیص همچنان نامشخص باشد، تصویربرداری میتواند به افتراق نقرس از سایر علل درد مفصل کمک کند.
تفاوت نقرس و اسید اوریک بالا چیست؟
اسید اوریک بالا یک نتیجه آزمایشگاهی است، اما نقرس یک بیماری التهابی مفصل است.
ممکن است فرد اسید اوریک بالا داشته باشد ولی هیچ علامت نقرسی نداشته باشد. از طرف دیگر، در زمان یک حمله نقرس نیز ممکن است نتیجه آزمایش اورات موقتاً کمتر از حد انتظار باشد.
بنابراین تشخیص فقط با نگاه کردن به یک عدد آزمایش انجام نمیشود.
درمان حمله نقرس چگونه است؟
درمان حمله حاد بیشتر با هدف کاهش سریع درد و التهاب انجام میشود.
بر اساس وضعیت بیمار، پزشک ممکن است یکی از گروههای دارویی زیر را انتخاب کند:
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا NSAID
- کلشیسین
- کورتیکواستروئیدها
انتخاب دارو به عواملی مانند بیماری کلیوی، مشکلات گوارشی، بیماری قلبی، داروهای دیگر و شدت حمله بستگی دارد. بنابراین مصرف خودسرانه این داروها برای همه بیماران مناسب نیست.
کلشیسین برای نقرس
کلشیسین یکی از داروهایی است که برای کاهش التهاب و درد حمله نقرس استفاده میشود و معمولاً هرچه زودتر پس از شروع علائم مصرف شود، عملکرد بهتری دارد.
مقدار مصرف کلشیسین اهمیت زیادی دارد و مصرف بیش از مقدار تجویزشده میتواند خطرناک باشد. به همین دلیل دوز آن باید طبق دستور پزشک مصرف شود.
برای کاهش درد نقرس در خانه چه کنیم؟
در کنار درمان تجویزشده، چند اقدام ساده میتواند به کاهش علائم کمک کند:
- مفصل دردناک را استراحت دهید.
- در صورت امکان اندام درگیر را بالاتر قرار دهید.
- از وارد کردن فشار اضافی به مفصل خودداری کنید.
- کمپرس سرد را با یک لایه پارچه روی محل قرار دهید.
- در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، از کمآبی بدن جلوگیری کنید.
استفاده از سرما، بالا نگه داشتن اندام و استراحت مفصل از اقدامات حمایتی توصیهشده هنگام حمله هستند.
درمان طولانیمدت نقرس چیست؟
کنترل درد یک حمله تنها بخشی از درمان است. اگر اسید اوریک بالا باقی بماند، بلورهای جدید میتوانند تشکیل شوند و حملات بعدی رخ دهند.
در افرادی که نیاز به درمان کاهشدهنده اورات دارند، هدف اصلی کاهش پایدار سطح اورات خون است تا از تشکیل بلورهای جدید جلوگیری شود و بلورهای موجود بهتدریج کاهش پیدا کنند.
آلوپورینول
آلوپورینول یکی از داروهای رایج برای درمان طولانیمدت نقرس است. این دارو با کاهش تولید اسید اوریک به کنترل سطح اورات کمک میکند.
آلوپورینول داروی تسکین فوری درد حمله نیست؛ بلکه برای کنترل علت زمینهای بیماری استفاده میشود.
فبوکسوستات
فبوکسوستات نیز از داروهایی است که تولید اسید اوریک را کاهش میدهد و در بعضی بیماران با نظر پزشک استفاده میشود.
انتخاب بین داروهای کاهشدهنده اورات باید با توجه به وضعیت کلیه، بیماریهای همراه و سایر عوامل پزشکی انجام شود.
اسید اوریک برای بیمار نقرسی باید چند باشد؟
در درمان طولانیمدت نقرس معمولاً از رویکرد درمان تا رسیدن به هدف استفاده میشود.
کالج روماتولوژی آمریکا هدف معمول درمان را سطح اسید اوریک ۶ میلیگرم در دسیلیتر یا کمتر اعلام میکند تا احتمال تشکیل بلور کاهش یابد و بلورهای موجود نیز بهتدریج از بین بروند.
عدد مناسب برای هر بیمار و شدت درمان باید توسط پزشک تعیین شود.
توفوس نقرسی چیست؟
اگر نقرس برای مدت طولانی کنترل نشود، بلورهای اورات ممکن است به شکل تودههایی در زیر پوست و اطراف مفاصل تجمع پیدا کنند. این تودهها توفوس یا Tophi نامیده میشوند.
توفوسها ممکن است ابتدا بدون درد باشند، اما در طول زمان میتوانند باعث:
- تغییر شکل مفصل
- محدودیت حرکتی
- تخریب استخوان و بافت نرم
- درد و التهاب
شوند. کنترل مناسب اورات میتواند از ایجاد توفوس جلوگیری کند یا به کاهش آن کمک کند.
آیا نقرس به کلیه آسیب میزند؟
نقرس و بیماریهای کلیوی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند.
از یک طرف، کاهش عملکرد کلیه میتواند باعث کاهش دفع اورات و افزایش احتمال نقرس شود. از طرف دیگر، افراد دارای اورات بالا و نقرس ممکن است بیشتر در معرض بعضی مشکلات کلیوی از جمله سنگ کلیه باشند.
به همین دلیل بررسی عملکرد کلیه در فرد مبتلا به نقرس اهمیت زیادی دارد.
برای نقرس چه بخوریم؟
هدف رژیم غذایی نقرس، گرسنگی کشیدن یا حذف تعداد زیادی از مواد غذایی نیست. بهتر است الگوی غذایی سالم و قابل ادامه انتخاب شود.
یک برنامه غذایی مناسب میتواند شامل موارد زیر باشد:
- سبزیجات متنوع
- میوه در مقدار متعادل
- غلات کامل
- لبنیات کمچرب
- منابع پروتئینی متعادل
- آب کافی در صورت نداشتن محدودیت پزشکی
- حفظ وزن مناسب
الگوی غذایی DASH نیز میتواند برای بسیاری از افراد مبتلا به نقرس، بهخصوص کسانی که فشار خون بالا دارند، گزینه مناسبی باشد.
چه غذاهایی برای نقرس مضر هستند؟
مصرف بعضی مواد غذایی و نوشیدنیها بهتر است محدود شود، بهخصوص اگر فرد متوجه شده باشد باعث تحریک حملات او میشوند.
مهمترین موارد عبارتاند از:
- جگر، کلیه و سایر احشاء
- مصرف زیاد گوشت قرمز
- برخی غذاهای دریایی مانند ساردین و آنچوی
- برخی صدفها
- نوشابهها و نوشیدنیهای شیرینشده با فروکتوز
- مصرف زیاد الکل، بهویژه آبجو
محدود کردن این مواد میتواند به کاهش دریافت پورین یا عوامل مؤثر بر افزایش اورات کمک کند.
آیا باید حبوبات را برای نقرس حذف کنیم؟
افراد مبتلا به نقرس گاهی بهدلیل وجود پورین، گروه بزرگی از غذاهای گیاهی را از برنامه خود حذف میکنند؛ در حالی که رژیم غذایی نقرس نباید به یک فهرست طولانی از ممنوعیتها تبدیل شود.
راهنماهای معتبر بیشتر بر الگوی غذایی سالم، کاهش وزن در صورت اضافهوزن، محدود کردن الکل، نوشیدنیهای شیرین، احشاء، گوشت قرمز و بعضی غذاهای دریایی تأکید دارند.
اگر حملات مکرر دارید، بهتر است برنامه غذایی بر اساس وضعیت پزشکی و داروهای شما تنظیم شود.
آیا قهوه یا چای برای نقرس ممنوع است؟
بهطور معمول قهوه و چای در فهرست اصلی مواد غذایی ممنوع برای بیماران نقرسی قرار نمیگیرند. مسئله مهمتر، مقدار قند افزودهشده به نوشیدنیها و الگوی کلی تغذیه است.
نوشیدنیهای شیرینشده با قند و فروکتوز از مواردی هستند که توصیه میشود مصرفشان محدود شود.
آیا کاهش وزن نقرس را بهتر میکند؟
اگر فرد اضافهوزن یا چاقی داشته باشد، کاهش وزن اصولی میتواند به کاهش سطح اورات و کمتر شدن احتمال حملات کمک کند.
هدف، کاهش وزن تدریجی و قابل حفظ است، نه رژیمهای بسیار سخت و کوتاهمدت.
آیا نقرس درمان قطعی دارد؟
نقرس را میتوان در بسیاری از افراد بسیار خوب کنترل کرد.
اگر سطح اورات برای مدت طولانی در محدوده هدف نگه داشته شود، تشکیل بلورهای جدید متوقف میشود و بلورهای موجود نیز میتوانند بهتدریج کاهش پیدا کنند. در نتیجه ممکن است بیمار برای مدت طولانی یا حتی سالها حملهای نداشته باشد.
اما قطع خودسرانه درمان کاهشدهنده اسید اوریک میتواند دوباره شرایط را برای افزایش اورات و تشکیل بلور فراهم کند.
آیا نقرس دوباره برمیگردد؟
بله. بعد از اولین حمله ممکن است فرد ماهها یا حتی سالها هیچ مشکلی نداشته باشد، اما بیماری میتواند دوباره عود کند.
اگر نقرس درمان نشود، در برخی افراد حملات بهمرور مکررتر و طولانیتر میشوند و خطر آسیب مفصل یا ایجاد توفوس افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل از بین رفتن درد به معنی برطرف شدن علت زمینهای بیماری نیست.
تفاوت نقرس با آرتروز چیست؟
نقرس و آرتروز هر دو میتوانند باعث درد مفصل شوند، اما علت آنها متفاوت است.
در نقرس، التهاب به دلیل رسوب بلورهای اورات ایجاد میشود و حمله معمولاً ناگهانی، بسیار دردناک و همراه با تورم و گرمی مفصل است.
در آرتروز یا استئوآرتریت، تغییرات ساختاری و فرسایشی مفصل نقش مهمتری دارند و درد معمولاً الگوی متفاوتی دارد.
چه زمانی درد مفصل ممکن است نقرس نباشد؟
هر مفصل قرمز، متورم و بسیار دردناک را نباید خودسرانه نقرس فرض کرد.
عفونت مفصل یا آرتریت سپتیک میتواند علائمی شبیه حمله نقرس ایجاد کند و یک وضعیت جدی است که به درمان سریع نیاز دارد.
اگر درد و تورم ناگهانی مفصل همراه با تب، لرز یا بدحالی عمومی باشد، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید.
چه زمانی برای نقرس به پزشک مراجعه کنیم؟
در اولین حمله درد شدید و ناگهانی مفصل بهتر است تشخیص توسط پزشک انجام شود.
مراجعه پزشکی بهخصوص در شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:
- اولین بار است چنین حملهای دارید.
- حملات مرتب تکرار میشوند.
- درد و تورم شدیدتر شده است.
- چند مفصل درگیر شدهاند.
- تودههای سفت اطراف مفاصل ایجاد شدهاند.
- بیماری کلیوی دارید.
- داروی کاهشدهنده اورات مصرف میکنید ولی حملات ادامه دارند.
همچنین تب، لرز، بدحالی و مفصل بسیار داغ و متورم باید سریع بررسی شود؛ زیرا عفونت مفصل نیز میتواند ظاهری شبیه نقرس داشته باشد.
سؤالات متداول درباره نقرس
نقرس میتواند در سنین مختلف رخ دهد، اما در مردان بیشتر در میانسالی دیده میشود. زنان نیز معمولاً پس از یائسگی بیشتر در معرض بیماری قرار میگیرند.
سابقه خانوادگی یکی از عوامل افزایشدهنده احتمال ابتلا به نقرس است، اما ژنتیک تنها عامل بیماری نیست. وزن، بیماری کلیه، تغذیه، برخی داروها و سایر عوامل نیز نقش دارند.
نتیجهگیری
نقرس یک بیماری قابل کنترل است، نه صرفاً یک درد موقتی در شست پا. علت اصلی آن تجمع طولانیمدت اورات و تشکیل بلور در مفاصل است. حملات ممکن است با درد ناگهانی، تورم، گرمی و قرمزی مفصل شروع شوند و پس از مدتی کاملاً فروکش کنند؛ اما از بین رفتن درد به معنی برطرف شدن زمینه بیماری نیست.
درمان نقرس دو هدف اصلی دارد: نخست کنترل سریع درد و التهاب هنگام حمله و دوم کاهش پایدار سطح اورات برای جلوگیری از حملات بعدی، توفوس و آسیب مفصل. داروهایی مانند NSAIDها، کلشیسین یا کورتیکواستروئیدها ممکن است برای حمله حاد استفاده شوند و در بیماران نیازمند درمان طولانیمدت، داروهای کاهشدهنده اورات مانند آلوپورینول میتوانند نقش مهمی داشته باشند.
در کنار درمان پزشکی، حفظ وزن مناسب، محدود کردن مصرف الکل و نوشیدنیهای شیرین و اصلاح الگوی غذایی میتواند به کنترل بیماری کمک کند. اگر برای اولین بار دچار درد ناگهانی و شدید همراه با تورم و داغ شدن یک مفصل شدهاید، بهخصوص اگر تب یا لرز دارید، تشخیص را به حدس خودتان نسپارید؛ زیرا بعضی عفونتهای مفصلی میتوانند علائمی بسیار شبیه نقرس ایجاد کنند و نیازمند درمان فوری هستند.
مقالات مرتبط
