آلزایمر آرام شروع می‌شود؛ نشانه‌های اولیه‌ای که شناختنشان مهم است

فراموش کردن یک اسم یا جا گذاشتن کلید همیشه به معنای ابتلا به آلزایمر نیست. اما وقتی فراموشی به‌تدریج بیشتر شود و روی کارهای روزمره، تصمیم‌گیری، گفت‌وگو یا شناخت محیط تأثیر بگذارد، موضوع نیازمند بررسی جدی‌تری است. آلزایمر شایع‌ترین علت دمانس یا زوال شناختی است و به‌مرور حافظه، قدرت تفکر و توانایی انجام فعالیت‌های روزانه را مختل می‌کند.

این بیماری بخشی طبیعی از افزایش سن محسوب نمی‌شود، هرچند احتمال بروز آن با بالا رفتن سن افزایش پیدا می‌کند. تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا علاوه بر کمک به برنامه‌ریزی بهتر برای آینده، برخی درمان‌های جدید فقط در مراحل ابتدایی بیماری قابل استفاده هستند.

آلزایمر چیست؟

بیماری آلزایمر، نوعی بیماری پیشرونده مغزی است که به‌تدریج سلول‌های عصبی و ارتباط میان آنها را آسیب می‌زند. نتیجه این فرایند کاهش حافظه، اختلال در تفکر و استدلال و در مراحل پیشرفته‌تر، کاهش توانایی انجام ساده‌ترین کارهای روزانه است.

آلزایمر شایع‌ترین نوع دمانس است. سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند آلزایمر حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد دمانس را تشکیل دهد. با این حال، آلزایمر و دمانس دقیقاً یک مفهوم نیستند.

تفاوت آلزایمر و دمانس چیست؟

دمانس یا زوال عقل یک اصطلاح کلی برای مجموعه‌ای از مشکلات حافظه، تفکر، رفتار و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره است. بیماری‌های مختلفی می‌توانند باعث دمانس شوند و آلزایمر فقط یکی از آنها، البته شایع‌ترین آنهاست.

از انواع دیگر دمانس می‌توان به دمانس عروقی، دمانس اجسام لویی و برخی انواع دمانس پیشانی ـ گیجگاهی اشاره کرد.

بنابراین اگر فردی دچار اختلال حافظه یا دمانس شده باشد، ابتدا باید علت آن مشخص شود؛ زیرا هر کاهش حافظه‌ای آلزایمر نیست.

علائم اولیه آلزایمر چیست؟

مشکلات حافظه معمولاً از اولین نشانه‌های آلزایمر هستند، اما بیماری می‌تواند بخش‌های مختلف عملکرد شناختی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

علائم اولیه ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• فراموش کردن اطلاعاتی که به‌تازگی یاد گرفته شده‌اند
• پرسیدن یک سؤال برای چندمین بار
• فراموش کردن قرارها یا اتفاقات مهم
• قرار دادن وسایل در مکان‌های غیرمعمول
• مشکل در پیدا کردن کلمات مناسب هنگام صحبت
• دشواری در برنامه‌ریزی یا حل مسائل ساده
• مشکل در مدیریت پول و پرداخت صورت‌حساب‌ها
• گم شدن در مسیرهای آشنا
• از دست دادن درک درست از زمان یا مکان
• کاهش قدرت قضاوت و تصمیم‌گیری
• طولانی‌تر شدن انجام کارهای معمول
• کناره‌گیری تدریجی از فعالیت‌های اجتماعی

در آلزایمر، این تغییرات معمولاً به‌تدریج پیشرفت می‌کنند و روی عملکرد روزانه فرد اثر می‌گذارند.

فراموشی طبیعی با آلزایمر چه تفاوتی دارد؟

با افزایش سن ممکن است سرعت یادآوری اطلاعات کمی کاهش پیدا کند. برای مثال فرد نام کسی را لحظه‌ای فراموش کند اما بعداً به خاطر بیاورد، یا گاهی وسیله‌ای را در جای اشتباه بگذارد.

این وضعیت با فراموشی ناشی از آلزایمر متفاوت است.

در آلزایمر ممکن است فرد:

• یک گفت‌وگوی اخیر را کاملاً فراموش کند.
• یک سؤال را بارها تکرار کند.
• در محله‌ای که سال‌ها می‌شناسد گم شود.
• نتواند کارهای آشنایی را که قبلاً انجام می‌داده مدیریت کند.
• متوجه شدت مشکل حافظه خود نباشد.

نکته اصلی این است که اختلال شناختی در آلزایمر به مرور روی زندگی مستقل فرد اثر می‌گذارد و صرفاً یک فراموشی گاه‌به‌گاه نیست.

مراحل آلزایمر چگونه است؟

سرعت پیشرفت بیماری در افراد مختلف متفاوت است و نمی‌توان برای همه بیماران یک جدول زمانی ثابت تعیین کرد. با این حال، روند بیماری معمولاً به‌طور کلی به مراحل خفیف، متوسط و شدید تقسیم می‌شود.

مرحله خفیف آلزایمر

در مراحل اولیه ممکن است فرد هنوز استقلال زیادی داشته باشد، اما مشکلاتی مانند فراموش کردن اطلاعات جدید، پیدا نکردن کلمات، گم کردن وسایل یا دشواری در مدیریت امور مالی بیشتر دیده شوند.

گاهی اطرافیان زودتر از خود فرد متوجه این تغییرات می‌شوند.

مرحله متوسط آلزایمر

با پیشرفت بیماری، فرد ممکن است برای انجام فعالیت‌های بیشتری به کمک نیاز پیدا کند.

مشکلات احتمالی عبارت‌اند از:

• افزایش فراموشی
• سردرگمی درباره زمان و مکان
• اختلال در خواب
• تغییر رفتار و خلق‌وخو
• اضطراب یا بی‌قراری
• سرگردانی و گم شدن
• مشکل در شناخت برخی افراد
• نیاز بیشتر به کمک برای کارهای روزانه

علائم رفتاری مانند بی‌قراری، اضطراب، اختلال خواب یا پرسه‌زنی نیز ممکن است در طول بیماری دیده شوند.

مرحله شدید آلزایمر

در مراحل پیشرفته، فرد ممکن است برای بخش زیادی از مراقبت‌های روزمره وابسته به دیگران شود.

توانایی‌هایی مانند راه رفتن، صحبت کردن، غذا خوردن و شناخت محیط می‌توانند به‌شدت کاهش پیدا کنند. بیماران در این مرحله معمولاً به مراقبت مداوم نیاز دارند.

علت آلزایمر چیست؟

هنوز نمی‌توان برای بیشتر موارد آلزایمر یک علت واحد معرفی کرد.

مطالعات نشان می‌دهند ترکیبی از تغییرات مرتبط با افزایش سن در مغز، عوامل ژنتیکی، وضعیت سلامت و عوامل سبک زندگی و محیطی در ایجاد بیماری نقش دارند.

دو پروتئین نیز در تحقیقات مربوط به آلزایمر اهمیت ویژه‌ای دارند:

بتا آمیلوئید

در مغز بیماران مبتلا به آلزایمر، تجمع غیرطبیعی پروتئین بتا آمیلوئید می‌تواند باعث تشکیل پلاک‌هایی در اطراف سلول‌های عصبی شود.

پروتئین تاو

تغییرات غیرطبیعی پروتئین تاو نیز می‌تواند باعث ایجاد ساختارهایی غیرطبیعی داخل سلول‌های عصبی شود.

این تغییرات بخشی از فرایند پیچیده‌ای هستند که در نهایت با اختلال ارتباط بین سلول‌های عصبی و مرگ تدریجی آنها همراه می‌شود.

چه کسانی بیشتر در معرض آلزایمر هستند؟

مهم‌ترین عامل خطر شناخته‌شده برای آلزایمر افزایش سن است، اما این موضوع به معنای طبیعی بودن آلزایمر در سالمندی نیست. بسیاری از افراد حتی در سنین بسیار بالا هرگز دچار دمانس نمی‌شوند.

برخی عوامل مرتبط با افزایش خطر عبارت‌اند از:

• افزایش سن
• سابقه خانوادگی آلزایمر
• بعضی عوامل ژنتیکی
• برخی بیماری‌های قلبی و عروقی
• فشار خون بالا
• دیابت
• کم‌تحرکی
• مصرف دخانیات
• برخی عوامل مربوط به سلامت عمومی و سبک زندگی

علت نهایی بیماری معمولاً حاصل تعامل چند عامل مختلف است و وجود یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی فرد نیست.

آیا آلزایمر ارثی است؟

ژنتیک در خطر ابتلا نقش دارد، اما بیشتر موارد آلزایمر به‌سادگی از والدین به فرزندان منتقل نمی‌شوند.

برخی ژن‌ها می‌توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. یکی از معروف‌ترین آنها APOE ε4 است. داشتن این نوع ژن به معنی ابتلای قطعی نیست و فردی که آن را ندارد نیز ممکن است به آلزایمر مبتلا شود.

در تعداد کمی از خانواده‌ها، انواع نادر ژنتیکی آلزایمر وجود دارند که می‌توانند باعث شروع بیماری در سنین پایین‌تر شوند.

آلزایمر زودرس چیست؟

اگر علائم آلزایمر پیش از ۶۵ سالگی ایجاد شوند معمولاً از اصطلاح آلزایمر با شروع زودرس استفاده می‌شود.

این وضعیت نسبت به نوعی که در سالمندی آغاز می‌شود بسیار کمتر شایع است.

مشکلات حافظه یا شناختی در افراد جوان‌تر نیز همیشه به معنای آلزایمر نیستند و علل دیگری مانند اختلالات تیروئید، برخی کمبودهای تغذیه‌ای، اختلالات خواب، افسردگی، عوارض بعضی داروها و بیماری‌های عصبی باید بررسی شوند. تشخیص آلزایمر نیازمند ارزیابی پزشکی است.

آلزایمر چگونه تشخیص داده می‌شود؟

هیچ علامت واحدی به‌تنهایی برای تشخیص آلزایمر کافی نیست.

پزشک معمولاً مجموعه‌ای از اطلاعات را بررسی می‌کند، از جمله:

• شرح حال پزشکی
• تغییرات حافظه و رفتار
• توانایی انجام فعالیت‌های روزانه
• داروهای مصرفی
• سابقه خانوادگی
• وضعیت جسمی و عصبی

همچنین ممکن است آزمون‌هایی برای بررسی حافظه، توجه، زبان، حل مسئله و سایر عملکردهای شناختی انجام شوند.

آزمایش خون

پزشک ممکن است آزمایش‌هایی برای بررسی مشکلات دیگری که می‌توانند باعث اختلال حافظه شوند درخواست کند.

برای مثال بعضی اختلالات متابولیک، مشکلات تیروئیدی یا کمبودهای خاص می‌توانند با علائم شناختی همراه باشند و باید از آلزایمر افتراق داده شوند.

MRI یا CT مغز

تصویربرداری مغز می‌تواند به بررسی تغییرات مغزی و کنار گذاشتن بعضی علل دیگر علائم، مانند سکته مغزی یا توده‌های مغزی کمک کند.

بررسی نشانگرهای زیستی

در برخی بیماران و مراکز تخصصی، آزمایش مایع مغزی نخاعی یا تصویربرداری PET برای بررسی نشانگرهای مرتبط با آمیلوئید و سایر تغییرات آلزایمر استفاده می‌شود.

وجود تأیید آمیلوئید به‌خصوص هنگام بررسی مناسب بودن برخی درمان‌های جدید اهمیت دارد.

چرا تشخیص زودهنگام آلزایمر اهمیت دارد؟

تشخیص زودهنگام نمی‌تواند بیماری را از بین ببرد، اما مزایای مهمی دارد.

فرد و خانواده می‌توانند:

• برای آینده برنامه‌ریزی کنند.
• مسائل مالی و حقوقی را زودتر مدیریت کنند.
• شرایط زندگی و مراقبت را بررسی کنند.
• درباره ایمنی فرد تصمیم بگیرند.
• از خدمات حمایتی استفاده کنند.
• امکان شرکت در برخی مطالعات یا دریافت درمان‌های مناسب مراحل اولیه را بررسی کنند.

برخی از درمان‌های جدید آلزایمر نیز برای افرادی طراحی شده‌اند که در مراحل ابتدایی و علامت‌دار بیماری قرار دارند.

آیا آلزایمر درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر درمانی که بتواند آلزایمر را به‌طور کامل درمان کرده و آسیب‌های ایجادشده را برگرداند وجود ندارد. با این حال، گزینه‌های درمانی مختلفی برای کنترل علائم وجود دارند و طی سال‌های اخیر درمان‌هایی وارد شده‌اند که در گروه خاصی از بیماران می‌توانند سرعت پیشرفت بیماری را کاهش دهند.

به همین دلیل بهتر است عبارت «درمان آلزایمر» را به معنای کنترل علائم و کند کردن روند بیماری در افراد مناسب در نظر بگیریم، نه درمان قطعی.

داروهای کنترل علائم آلزایمر

برخی داروها می‌توانند برای مدتی به کنترل مشکلات حافظه، تفکر و عملکرد روزانه در بعضی بیماران کمک کنند.

از داروهای شناخته‌شده می‌توان به مواردی از گروه مهارکننده‌های کولین‌استراز و داروی ممانتین اشاره کرد.

انتخاب دارو به مرحله بیماری، وضعیت سلامت بیمار، عوارض احتمالی و سایر داروهای مصرفی بستگی دارد و باید توسط پزشک انجام شود.

درمان‌های جدید آلزایمر

در سال‌های اخیر درمان آلزایمر وارد مرحله جدیدی شده است. برخی داروهای آنتی‌بادی مونوکلونال مستقیماً پروتئین آمیلوئید را هدف قرار می‌دهند.

لکانمب

داروی لکانمب (Lecanemab) در آمریکا برای درمان بیماری آلزایمر تأیید شده است و درمان باید در افراد مبتلا به اختلال شناختی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از آلزایمر، یعنی جمعیتی که درمان در آن مطالعه شده است، آغاز شود.

این دارو درمان قطعی آلزایمر نیست، اما در مطالعات مربوط به مراحل اولیه توانسته سرعت کاهش برخی عملکردهای شناختی و عملکرد روزانه را در مقایسه با دارونما کمتر کند.

دونانمب

دونانمب (Donanemab) نیز در سال ۲۰۲۴ توسط FDA آمریکا برای درمان آلزایمر تأیید شد. شروع درمان در بیماران دارای اختلال شناختی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از آلزایمر انجام می‌شود؛ یعنی همان مراحل اولیه‌ای که دارو در مطالعات بالینی مورد بررسی قرار گرفته است.

آیا داروهای جدید آلزایمر برای همه مناسب هستند؟

خیر.

درمان‌های ضدآمیلوئید فقط برای گروه مشخصی از بیماران مراحل اولیه بیماری مطرح هستند و قبل از شروع درمان، وجود آسیب‌شناسی آمیلوئید باید تأیید شود.

این داروها همچنین می‌توانند عارضه‌ای به نام ARIA ایجاد کنند که شامل تغییراتی مانند تورم مغزی یا خونریزی‌های کوچک در مغز است.

به همین دلیل MRI قبل و در طول درمان و ارزیابی عوامل خطر اهمیت زیادی دارد. FDA نیز درباره خطر ARIA برای لکانمب و دونانمب هشدار جدی در اطلاعات دارویی قرار داده است.

بنابراین این درمان‌ها باید تحت نظر پزشک متخصص و پس از بررسی دقیق مزایا و خطرات انجام شوند.

آیا تست ژنتیک قبل از درمان جدید آلزایمر لازم است؟

ژن APOE ε4 علاوه بر ارتباط با خطر آلزایمر، در ارزیابی ایمنی بعضی درمان‌های ضدآمیلوئید نیز اهمیت دارد.

FDA در اطلاعات به‌روز لکانمب اعلام کرده است افرادی که دو نسخه APOE ε4 دارند در معرض خطر بیشتری برای ARIA قرار دارند و وضعیت APOE ε4 باید قبل از شروع درمان برای ارزیابی این خطر بررسی شود.

این موضوع با «تست ژنتیک برای پیش‌بینی قطعی ابتلا به آلزایمر» متفاوت است و باید در چارچوب درمان تخصصی تفسیر شود.

آیا می‌توان از آلزایمر پیشگیری کرد؟

هیچ روش تضمین‌شده‌ای برای پیشگیری کامل از آلزایمر وجود ندارد.

با این حال، بسیاری از عوامل مرتبط با سلامت مغز و خطر دمانس قابل اصلاح هستند. سازمان جهانی بهداشت در راهنمای به‌روز خود بر کنترل عوامل خطر قابل اصلاح برای کاهش یا به تأخیر انداختن بخشی از موارد دمانس تأکید کرده است. این موضوع به معنای تضمین پیشگیری از آلزایمر برای یک فرد مشخص نیست.

اقدامات مفید برای سلامت مغز شامل موارد زیر هستند:

• فعالیت بدنی منظم
• کنترل فشار خون
• مدیریت دیابت
• کنترل چربی خون
• ترک دخانیات
• حفظ ارتباطات اجتماعی
• فعالیت‌های ذهنی و شناختی
• توجه به شنوایی و درمان کاهش شنوایی
• تغذیه متعادل
• کنترل وزن
• کاهش مصرف مضر الکل

این اقدامات علاوه بر سلامت مغز، برای سلامت قلب و عروق نیز مفید هستند.

آیا تغذیه از آلزایمر جلوگیری می‌کند؟

هیچ ماده غذایی، مکمل یا رژیم خاصی وجود ندارد که بتواند به‌طور قطعی جلوی آلزایمر را بگیرد یا بیماری ایجادشده را درمان کند.

الگوهای غذایی متعادل و توجه به سلامت قلب و عروق می‌توانند بخشی از سبک زندگی سالم باشند، اما مصرف یک ماده غذایی خاص یا حذف کامل یک گروه غذایی جایگزین مراقبت پزشکی نیست.

تبلیغ محصولاتی با عنوان «پاکسازی مغز»، «درمان قطعی فراموشی» یا «جلوگیری صددرصدی از آلزایمر» باید با احتیاط بسیار زیادی بررسی شود.

آیا مکمل‌ها آلزایمر را درمان می‌کنند؟

در حال حاضر مکمل غذایی معمولی به‌عنوان درمان قطعی آلزایمر شناخته نمی‌شود.

مصرف مکمل نیز باید بر اساس نیاز واقعی فرد انجام شود؛ به‌خصوص اگر بیمار داروهای مختلف مصرف می‌کند، زیرا برخی مکمل‌ها می‌توانند با داروها تداخل داشته باشند.

اگر کمبود مشخصی مانند یک کمبود تغذیه‌ای وجود داشته باشد، درمان آن مشکل اهمیت دارد، اما این مسئله با درمان خود بیماری آلزایمر تفاوت دارد.

رفتار با بیمار آلزایمری چگونه باید باشد؟

نحوه ارتباط با فرد مبتلا می‌تواند تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی او و مراقبان داشته باشد.

بهتر است:

• با جملات کوتاه و واضح صحبت کنید.
• برای پاسخ دادن به او زمان بدهید.
• از بحث طولانی برای اثبات اشتباه او خودداری کنید.
• محیط خانه را تا حد امکان ساده و قابل پیش‌بینی نگه دارید.
• برنامه خواب، غذا و فعالیت روزانه منظم باشد.
• وسایل ضروری در مکان ثابت قرار بگیرند.
• تغییرات ناگهانی رفتار یا گیجی جدید را فقط به آلزایمر نسبت ندهید.

عفونت، کم‌آبی و سایر بیماری‌های جسمی می‌توانند در فرد مبتلا به آلزایمر باعث افزایش ناگهانی گیجی یا تغییر رفتار شوند و نیازمند بررسی پزشکی باشند.

چه زمانی فراموشی نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

اگر اختلال حافظه به‌صورت مداوم در حال افزایش است یا روی فعالیت‌های روزمره تأثیر می‌گذارد، بهتر است فرد بررسی شود.

مراجعه اهمیت بیشتری دارد اگر فرد:

• مرتب سؤال‌های تکراری می‌پرسد.
• مسیرهای آشنا را گم می‌کند.
• در مدیریت پول یا داروها مشکل پیدا کرده است.
• نام افراد نزدیک را فراموش می‌کند.
• تغییر واضح شخصیت یا رفتار دارد.
• در انجام کارهای آشنای روزانه مشکل پیدا کرده است.
• نمی‌تواند زمان یا مکان را به‌درستی تشخیص دهد.

تشخیص زودهنگام می‌تواند علاوه بر مشخص کردن علت علائم، فرصت بیشتری برای برنامه‌ریزی درمان و مراقبت فراهم کند.

چه بیماری‌هایی ممکن است شبیه آلزایمر باشند؟

هر مشکل حافظه‌ای به معنی بیماری آلزایمر نیست.

پزشک هنگام بررسی اختلال شناختی ممکن است علل مختلفی را در نظر بگیرد، از جمله سایر انواع دمانس و بعضی مشکلات پزشکی یا دارویی.

همچنین افسردگی، بعضی اختلالات خواب، مصرف برخی داروها و مشکلات جسمی می‌توانند باعث کاهش تمرکز یا حافظه شوند.

به همین دلیل تشخیص آلزایمر باید با ارزیابی کامل انجام شود و خودتشخیصی تنها بر اساس چند علامت توصیه نمی‌شود.

سوالات متداول درباره آلزایمر

نتیجه‌گیری

آلزایمر فقط یک فراموشی ساده نیست. این بیماری به‌تدریج حافظه، قدرت تفکر، رفتار و توانایی فرد برای انجام فعالیت‌های روزمره را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اختلال در یادگیری اطلاعات جدید، تکرار سؤال‌ها، گم شدن در محیط‌های آشنا و دشواری در انجام کارهایی که قبلاً ساده بوده‌اند، از علائمی هستند که در صورت تداوم و پیشرفت باید جدی گرفته شوند.

در حال حاضر درمان قطعی برای بیماری وجود ندارد، اما گزینه‌های درمانی نسبت به گذشته گسترده‌تر شده‌اند. داروهای کنترل‌کننده علائم همچنان نقش دارند و درمان‌های جدیدی مانند لکانمب و دونانمب نیز برای گروه مشخصی از بیماران در مراحل اولیه بیماری در دسترس قرار گرفته‌اند. این داروها برای همه مناسب نیستند و به‌دلیل احتمال عوارضی مانند ARIA باید تحت نظارت تخصصی استفاده شوند.

اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان دچار تغییر تدریجی و مداوم حافظه، تصمیم‌گیری یا توانایی انجام فعالیت‌های روزانه شده‌اید، بهتر است بررسی پزشکی را به تأخیر نیندازید. تشخیص زودهنگام علاوه بر مشخص کردن علت واقعی علائم، فرصت بیشتری برای درمان، برنامه‌ریزی آینده و حمایت بهتر از بیمار و خانواده فراهم می‌کند.