علائم آسم در کودکان؛ از سرفههای شبانه تا خسخس سینه و تنگی نفس
مطالب منتشرشده در کافه پزشکی صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارند و جایگزین تشخیص، معاینه یا درمان توسط پزشک نیستند.
آسم یکی از بیماریهای شایع تنفسی در کودکان است، اما همیشه با یک حمله شدید تنگی نفس شروع نمیشود. گاهی اولین نشانه فقط سرفهای است که شبها بیشتر میشود، بعد از دویدن ظاهر میشود یا هفتهها پس از یک سرماخوردگی ادامه پیدا میکند. خسخس سینه، احساس فشار در قفسه سینه و خستگی زودرس هنگام بازی نیز میتوانند از علائم آسم در کودکان باشند.
از طرف دیگر، هر سرفه یا خسخسی به معنی آسم نیست و عفونتهای ویروسی، آلرژی و مشکلات تنفسی دیگر نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. به همین دلیل شناخت الگوی علائم اهمیت زیادی دارد. در ادامه مهمترین نشانههای آسم کودکان، عوامل تحریککننده، علائم خطر و روشهای تشخیص و کنترل بیماری را بررسی میکنیم.
آسم در کودکان چیست؟
آسم یک بیماری مزمن مجاری تنفسی است. در کودک مبتلا به آسم، راههای هوایی نسبت به بعضی محرکها حساستر هستند و ممکن است متورم و تنگ شوند.
همچنین عضلات اطراف راههای هوایی میتوانند منقبض شوند و مقدار مخاط داخل مجاری تنفسی افزایش پیدا کند.
نتیجه ممکن است بروز علائمی مانند:
- سرفه
- خسخس سینه
- تنگی نفس
- احساس فشار در قفسه سینه
باشد.
علائم آسم معمولاً دائماً با یک شدت ثابت وجود ندارند. ممکن است کودک چند روز یا چند هفته کاملاً خوب باشد و سپس در اثر سرماخوردگی، ورزش، دود، آلرژی یا تغییر هوا دوباره علائم شروع شوند.
مهمترین علائم آسم در کودکان چیست؟
علائم آسم در همه کودکان یکسان نیست. برخی کودکان بیشتر سرفه میکنند و برخی بیشتر خسخس یا تنگی نفس دارند.
شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- سرفههای مکرر
- سرفه شبانه
- خسخس یا صدای سوت هنگام تنفس
- تنگی نفس
- احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه
- خستگی زودرس هنگام بازی
- کاهش توانایی دویدن
- بیدار شدن از خواب به دلیل سرفه
- طولانی شدن علائم تنفسی پس از سرماخوردگی
- تکرار حملات تنفسی
وجود یکی از این علائم بهتنهایی تشخیص آسم نیست، اما تکرار و الگوی مشخص آنها میتواند احتمال بیماری را بیشتر کند.
1. سرفه مکرر؛ یکی از اولین علائم آسم کودک
سرفه یکی از شایعترین علائم آسم در کودکان است.
این سرفه ممکن است:
- خشک باشد.
- شبها تشدید شود.
- صبح زود بیشتر باشد.
- پس از دویدن شروع شود.
- هنگام خندیدن یا گریه کردن ایجاد شود.
- پس از سرماخوردگی مدت زیادی ادامه پیدا کند.
گاهی کودک هیچ خسخس واضحی ندارد و مهمترین علامت او فقط سرفههای مکرر است.
به همین دلیل اگر کودک مرتب بدون علت مشخص سرفه میکند، مخصوصاً اگر این مشکل شبانه یا پس از فعالیت تشدید میشود، بهتر است توسط پزشک بررسی شود.
2. سرفه شبانه در کودکان و احتمال آسم
سرفهای که باعث بیدار شدن کودک از خواب میشود یکی از نشانههایی است که در بررسی آسم اهمیت دارد.
برای مثال ممکن است والدین متوجه شوند کودک:
- تقریباً هر شب سرفه میکند.
- نیمهشب از خواب بیدار میشود.
- صبحها بعد از بیدار شدن زیاد سرفه میکند.
- پس از دراز کشیدن علائم بیشتری دارد.
البته سرفه شبانه دلایل دیگری مانند ترشحات پشت حلق، عفونت، رفلاکس یا آلرژی نیز دارد.
اما اگر همراه با خسخس، تنگی نفس یا علائم هنگام ورزش باشد، احتمال آسم بیشتر مطرح میشود.
3. خس خس سینه در کودکان
خسخس سینه معمولاً صدایی شبیه سوت است که هنگام تنفس، بهخصوص بازدم، شنیده میشود.
این صدا در اثر عبور هوا از راههای هوایی تنگشده ایجاد میشود.
خسخس میتواند:
- بعد از سرماخوردگی ظاهر شود.
- هنگام دویدن بیشتر شود.
- شبها شدیدتر شود.
- با تماس با دود یا مواد حساسیتزا شروع شود.
نکته مهم این است که هر خسخس در کودکان به معنی آسم نیست.
کودکان خردسال ممکن است هنگام عفونتهای ویروسی نیز خسخس داشته باشند و برخی از آنها با بزرگتر شدن دیگر چنین علائمی تجربه نکنند.
4. تنگی نفس
تنگی نفس در کودک ممکن است به شکلی متفاوت از بزرگسالان دیده شود.
کودک خردسال ممکن است نتواند بگوید «نفس کم میآورم». به جای آن ممکن است:
- بازی را متوقف کند.
- زود خسته شود.
- از دویدن خودداری کند.
- بگوید شکم یا سینهاش درد میکند.
- مرتب نیاز به استراحت پیدا کند.
- نسبت به همسالان خود فعالیت کمتری داشته باشد.
اگر کودک در فعالیتهایی که قبلاً بدون مشکل انجام میداد بهطور مکرر دچار تنگی نفس میشود، بررسی پزشکی اهمیت دارد.
5. احساس فشار یا سنگینی قفسه سینه
کودکان بزرگتر ممکن است احساس آسم را با عباراتی مانند:
- «سینهام سفت شده»
- «روی سینهام فشار هست»
- «نمیتوانم نفس عمیق بکشم»
- «نفسم گیر میکند»
توصیف کنند.
کودکان کوچکتر ممکن است نتوانند این احساس را دقیق بیان کنند و فقط بیقراری یا کاهش فعالیت داشته باشند.
6. خستگی هنگام بازی و ورزش
یکی از علائم آسم که ممکن است مدتها نادیده گرفته شود، کاهش تحمل فعالیت است.
ممکن است کودک:
- زودتر از دوستانش از بازی کنار بکشد.
- هنگام فوتبال یا دویدن زیاد سرفه کند.
- بعد از چند دقیقه فعالیت نفسنفس بزند.
- مرتب نیاز به استراحت داشته باشد.
- از ورزش دوری کند.
گاهی والدین تصور میکنند کودک «کمتحرک» یا «تنبل» است، در حالی که ممکن است فعالیت باعث ایجاد علائم تنفسی شود.
علائم آسم ورزشی در کودکان
ورزش یکی از محرکهای شناختهشده علائم آسم در برخی کودکان است.
این کودکان ممکن است هنگام فعالیت یا چند دقیقه پس از آن دچار:
- سرفه
- خسخس
- تنگی نفس
- فشار قفسه سینه
- خستگی شدید
شوند.
هوای سرد و خشک میتواند این علائم را در بعضی کودکان بیشتر کند.
داشتن آسم به معنی ممنوع بودن ورزش نیست. با کنترل مناسب بیماری، بسیاری از کودکان مبتلا به آسم میتوانند فعالیت ورزشی طبیعی داشته باشند.
علائم آسم در کودکان هنگام سرماخوردگی
عفونتهای ویروسی تنفسی از شایعترین عوامل شروع یا تشدید حملات آسم در کودکان هستند.
ممکن است یک سرماخوردگی معمولی شروع شود، اما کودک بعد از آن برای مدت طولانیتری:
- سرفه کند.
- خسخس داشته باشد.
- شبها بیدار شود.
- تنگی نفس پیدا کند.
اگر تقریباً هر سرماخوردگی کودک به سرفه طولانی یا خسخس تبدیل میشود، بهتر است احتمال آسم بررسی شود.
علائم آسم در کودکان زیر 5 سال
تشخیص آسم در کودکان خردسال دشوارتر است؛ زیرا تستهای تنفسی در این سن همیشه قابل انجام نیستند و عفونتهای ویروسی نیز بسیار شایع هستند.
علائم مشکوک میتوانند شامل:
- خسخسهای مکرر
- سرفه طولانی
- سرفه هنگام خواب
- سرفه هنگام خندیدن یا گریه
- تنگی نفس هنگام بازی
- علائمی که بدون سرماخوردگی نیز ظاهر میشوند
- سابقه آلرژی یا اگزما
- سابقه خانوادگی آسم
باشند.
پزشک معمولاً مجموعه علائم و سابقه کودک را بررسی میکند، نه یک علامت منفرد.
علائم آسم در نوزادان چگونه است؟
در نوزادان نیز خسخس یا مشکلات تنفسی میتواند اتفاق بیفتد، اما آسم تنها علت آن نیست.
علائمی که نیاز به بررسی دارند عبارتاند از:
- تنفس سریع
- خسخس
- سرفههای مکرر
- مشکل هنگام شیر خوردن به دلیل نفستنگی
- فرورفتگی پوست بین دندهها هنگام تنفس
- بیقراری شدید
- کاهش فعالیت
در نوزادان مشکلات تنفسی باید جدیتر بررسی شوند، زیرا عفونتهایی مانند برونشیولیت نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند.
تفاوت علائم آسم با سرماخوردگی
سرماخوردگی معمولاً با علائمی مانند آبریزش بینی، گلودرد و تب خفیف همراه است و طی چند روز بهتر میشود.
اما در آسم ممکن است:
- سرفه بارها تکرار شود.
- سرفه شبانه وجود داشته باشد.
- ورزش باعث علائم شود.
- خسخس بدون تب رخ دهد.
- سرماخوردگیها مرتب به علائم طولانی تنفسی تبدیل شوند.
- علائم با دود، گردوغبار یا حیوانات تشدید شوند.
البته کودک میتواند همزمان هم سرماخوردگی و هم آسم داشته باشد.
تفاوت آسم و آلرژی در کودکان چیست؟
آلرژی و آسم ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، اما یک بیماری نیستند.
آلرژی بینی بیشتر باعث:
- عطسه
- آبریزش بینی
- گرفتگی بینی
- خارش بینی و چشم
میشود.
آسم بیشتر راههای هوایی پایینتر را درگیر میکند و میتواند باعث:
- خسخس
- سرفه
- تنگی نفس
- فشار قفسه سینه
شود.
بسیاری از کودکان مبتلا به آسم همزمان آلرژی نیز دارند.
چه چیزهایی آسم کودکان را تشدید میکنند؟
محرک آسم برای هر کودک متفاوت است.
شایعترین عوامل عبارتاند از:
- سرماخوردگی و عفونت ویروسی
- دود سیگار و قلیان
- آلودگی هوا
- گردوغبار
- مایتهای موجود در گردوغبار خانه
- گرده گیاهان
- کپک
- شوره و موی حیوانات
- ورزش
- هوای سرد
- بوهای شدید
- عطر و اسپری در بعضی کودکان
- استرس یا هیجان شدید
شناسایی محرکهای اختصاصی کودک میتواند به کنترل بهتر بیماری کمک کند.
دود سیگار چه تأثیری بر آسم کودکان دارد؟
قرار گرفتن در معرض دود دخانیات یکی از مهمترین عوامل قابل پیشگیری برای تشدید علائم تنفسی کودکان است.
دود سیگار میتواند:
- سرفه را بیشتر کند.
- حملات آسم را تحریک کند.
- خسخس را افزایش دهد.
- کنترل بیماری را دشوارتر کند.
حتی سیگار کشیدن در اتاق دیگری از خانه نیز راهحل مناسبی نیست.
بهترین محیط برای کودک مبتلا به آسم، محیط کاملاً بدون دود است.
آیا هوای آلوده باعث آسم کودک میشود؟
آلودگی هوا میتواند علائم آسم را در کودکان مبتلا تشدید کند و احتمال حمله را افزایش دهد.
در روزهای بسیار آلوده بهتر است فعالیت شدید خارج از منزل، بهخصوص در کودکانی که علائم آنها با آلودگی تشدید میشود، محدود شود.
اگر کودک برنامه درمانی آسم دارد، داروها باید دقیقاً مطابق دستور پزشک استفاده شوند.
چه علائمی نشان میدهد آسم کودک کنترل نیست؟
حتی کودکانی که تشخیص آسم دارند ممکن است بیماریشان به اندازه کافی کنترل نشده باشد.
نشانههای کنترل نامناسب شامل:
- سرفه مکرر در طول هفته
- بیدار شدن شبانه
- نیاز مکرر به داروی تسکیندهنده
- محدود شدن بازی و ورزش
- حملات مکرر
- مراجعههای متعدد به اورژانس
- غیبت از مدرسه به دلیل علائم تنفسی
هستند.
در چنین شرایطی برنامه درمانی باید دوباره توسط پزشک بررسی شود.
حمله آسم در کودک چه علائمی دارد؟
در حمله آسم، راههای هوایی بیشتر از حالت معمول تنگ میشوند.
علائم ممکن است شامل:
- افزایش ناگهانی سرفه
- خسخس واضح
- تند شدن تنفس
- تنگی نفس
- مشکل در صحبت کردن
- استفاده از عضلات گردن برای نفس کشیدن
- فرورفتگی پوست بین دندهها
- بیقراری یا اضطراب
- ناتوانی در انجام فعالیت معمول
باشد.
شدت حملات متفاوت است و حمله شدید میتواند یک وضعیت اورژانسی باشد.
علائم خطرناک آسم در کودکان
برخی علائم نشان میدهند کودک نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
در شرایط زیر باید فوراً کمک پزشکی بگیرید:
- کودک به سختی نفس میکشد.
- نمیتواند جمله کامل بگوید.
- لبها یا صورت متمایل به آبی یا خاکستری شدهاند.
- پوست بین دندهها هنگام تنفس به داخل کشیده میشود.
- کودک بسیار بیحال یا خوابآلود شده است.
- تنفس بسیار سریع یا دشوار است.
- داروی تسکیندهنده طبق برنامه پزشک مؤثر نیست.
- علائم به سرعت در حال بدتر شدن هستند.
در یک حمله شدید نباید منتظر بمانید تا علائم خودبهخود برطرف شوند.
آسم در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
یک آزمایش واحد وجود ندارد که در تمام سنین بتواند آسم را بهطور قطعی تشخیص دهد.
پزشک معمولاً درباره موارد زیر سؤال میکند:
- زمان شروع علائم
- سرفههای شبانه
- خسخس
- ارتباط علائم با ورزش
- سرماخوردگیهای مکرر
- آلرژی
- اگزما
- سابقه خانوادگی آسم
- تماس با دود
- تأثیر داروهای تنفسی
سپس معاینه کودک انجام میشود.
تست اسپیرومتری برای تشخیص آسم
در کودکان بزرگتر که توانایی همکاری دارند، ممکن است آزمایش اسپیرومتری انجام شود.
این تست میزان و سرعت هوایی را که کودک میتواند از ریه خارج کند اندازهگیری میکند.
گاهی آزمایش قبل و بعد از مصرف داروی گشادکننده راههای هوایی انجام میشود.
بهبود مشخص عملکرد ریه پس از دارو میتواند به تشخیص آسم کمک کند.
آیا آزمایش آلرژی لازم است؟
اگر پزشک احتمال دهد آلرژی در تشدید آسم نقش دارد، ممکن است تستهای آلرژی توصیه شوند.
شناسایی حساسیت به موادی مانند:
- گرده
- مایت گردوغبار
- کپک
- حیوانات
میتواند در کاهش تماس با محرکها کمککننده باشد.
اما آزمایش آلرژی بهتنهایی آسم را تشخیص نمیدهد.
درمان آسم در کودکان چگونه است؟
هدف درمان این است که کودک:
- بدون سرفه و تنگی نفس زندگی کند.
- شبها راحت بخوابد.
- بتواند ورزش و بازی کند.
- حملات شدید کمتری داشته باشد.
- نیاز کمتری به اورژانس پیدا کند.
داروها معمولاً به دو گروه کلی تقسیم میشوند.
داروهای کنترلکننده
این داروها برای کاهش التهاب مجاری تنفسی و کنترل طولانیمدت بیماری استفاده میشوند.
کورتیکواستروئیدهای استنشاقی یکی از مهمترین درمانهای کنترلکننده آسم در بسیاری از کودکان هستند.
داروهای تسکیندهنده
این داروها برای باز کردن سریعتر راههای هوایی هنگام بروز علائم استفاده میشوند.
نوع دارو و روش مصرف باید بر اساس سن و شدت بیماری توسط پزشک تعیین شود.
اسپری آسم برای کودکان ضرر دارد؟
بسیاری از والدین از مصرف اسپری، بهخصوص داروهای حاوی کورتون، نگران هستند.
اما کورتیکواستروئیدهای استنشاقی با دوز مناسب از درمانهای اصلی کنترل آسم هستند.
مقدار دارویی که از طریق اسپری به کل بدن میرسد معمولاً بسیار کمتر از کورتون خوراکی است.
پزشک تلاش میکند کمترین دوز مؤثری را که بیماری را کنترل میکند تجویز کند.
قطع خودسرانه اسپری میتواند باعث بازگشت علائم و افزایش خطر حمله شود.
استفاده از اسپیسر در کودکان
در بسیاری از کودکان، اسپری همراه وسیلهای به نام Spacer استفاده میشود.
اسپیسر کمک میکند دارو راحتتر و مؤثرتر وارد ریه شود.
در کودکان خردسال ممکن است همراه اسپیسر از ماسک نیز استفاده شود.
روش صحیح استفاده اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تکنیک اشتباه میتواند مقدار دارویی را که به ریه میرسد کاهش دهد.
آیا آسم کودکان با افزایش سن خوب میشود؟
در بعضی کودکان، علائم با افزایش سن کمتر میشوند یا برای مدت طولانی از بین میروند.
اما نمیتوان برای همه کودکان چنین پیشبینیای داشت.
احتمال ادامه آسم ممکن است در کودکانی که:
- آلرژی شدید دارند.
- اگزما دارند.
- سابقه خانوادگی آسم دارند.
- علائم مداومتری دارند.
بیشتر باشد.
حتی اگر علائم برای مدت طولانی قطع شدهاند، بهتر است سابقه آسم کودک در مراجعات پزشکی ذکر شود.
آیا کودک مبتلا به آسم میتواند ورزش کند؟
بله.
هدف درمان مناسب این است که کودک بتواند تا حد امکان زندگی و فعالیت طبیعی داشته باشد.
بسیاری از ورزشکاران حرفهای نیز آسم دارند.
اگر ورزش مرتب باعث سرفه و تنگی نفس میشود، معمولاً مسئله این نیست که ورزش ممنوع شود؛ بلکه باید بررسی شود آیا بیماری به اندازه کافی کنترل شده است یا خیر.
آیا شنا برای کودک مبتلا به آسم مناسب است؟
شنا برای بسیاری از کودکان فعالیت مناسبی است، اما شرایط هر کودک متفاوت است.
برخی کودکان ممکن است به کلر یا محیط استخر حساس باشند.
اگر کودک هنگام شنا دچار سرفه، خسخس یا تنگی نفس میشود، موضوع باید با پزشک مطرح شود.
چگونه از حملات آسم کودک جلوگیری کنیم؟
چند اقدام میتواند به کنترل بهتر بیماری کمک کند:
- داروها را دقیقاً طبق نسخه مصرف کنید.
- اسپری را خودسرانه قطع نکنید.
- روش صحیح استفاده از اسپری و اسپیسر را یاد بگیرید.
- کودک را در معرض دود سیگار قرار ندهید.
- محرکهای شناختهشده را کاهش دهید.
- برنامه خواب منظم داشته باشید.
- واکسیناسیونهای توصیهشده را طبق نظر پزشک پیگیری کنید.
- برنامه مکتوب کنترل آسم داشته باشید.
- علائم شبانه و میزان مصرف داروی تسکیندهنده را پیگیری کنید.
آیا رژیم غذایی خاصی برای آسم کودکان وجود دارد؟
هیچ ماده غذایی مشخصی آسم را درمان نمیکند.
کودک باید یک رژیم متعادل شامل:
- میوهها
- سبزیجات
- غلات کامل
- پروتئین مناسب
- لبنیات متناسب با سن
- چربیهای سالم
داشته باشد.
حذف خودسرانه مواد غذایی بدون تشخیص آلرژی توصیه نمیشود؛ زیرا میتواند باعث کمبودهای تغذیهای شود.
آیا لبنیات آسم را بدتر میکند؟
این باور که شیر و لبنیات در تمام کودکان باعث افزایش مخاط و تشدید آسم میشوند، دلیل کافی برای حذف عمومی آنها نیست.
اگر کودک حساسیت یا آلرژی اثباتشده به شیر ندارد، معمولاً نیازی به حذف لبنیات فقط به دلیل آسم وجود ندارد.
در صورت شک به آلرژی غذایی بهتر است کودک توسط پزشک بررسی شود.
چه زمانی کودک را برای احتمال آسم نزد پزشک ببریم؟
بهتر است کودک ارزیابی شود اگر:
- بیش از چند هفته سرفه دارد.
- شبها مرتب سرفه میکند.
- هنگام دویدن سرفه یا خسخس دارد.
- چند بار خسخس تجربه کرده است.
- هر سرماخوردگی به سرفه طولانی تبدیل میشود.
- مرتب از بازی کنار میکشد.
- احساس تنگی نفس دارد.
- سابقه اگزما و آلرژی دارد.
- سابقه خانوادگی آسم وجود دارد.
تشخیص زودتر میتواند به کنترل بهتر بیماری و جلوگیری از حملات شدید کمک کند.
جدول خلاصه علائم آسم در کودکان
| علامت | توضیح |
|---|---|
| سرفه شبانه | ممکن است باعث بیدار شدن کودک شود |
| خسخس سینه | صدای سوتمانند هنگام تنفس |
| تنگی نفس | هنگام استراحت یا فعالیت |
| فشار قفسه سینه | بیشتر در کودکان بزرگتر قابل بیان است |
| سرفه بعد از ورزش | یکی از الگوهای شایع |
| خستگی هنگام بازی | ممکن است علامت پنهان آسم باشد |
| تشدید پس از سرماخوردگی | بسیار شایع است |
| بیدار شدن شبانه | میتواند نشانه کنترل نامناسب باشد |
نتیجهگیری
علائم آسم در کودکان همیشه به شکل حمله شدید و خسخس واضح ظاهر نمیشوند. سرفه شبانه، سرفه بعد از دویدن، خستگی زودرس هنگام بازی، خسخس، تنگی نفس و فشار قفسه سینه از مهمترین نشانههایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
اگر این علائم بارها تکرار میشوند، هنگام سرماخوردگی شدیدتر میشوند یا کودک را از خواب، بازی و فعالیت روزمره بازمیدارند، بهتر است برای بررسی آسم به پزشک مراجعه شود.
در عین حال هر سرفه یا خسخسی به معنی آسم نیست و تشخیص باید با توجه به سابقه علائم، معاینه و در کودکان بزرگتر آزمایشهای تنفسی انجام شود.
با درمان صحیح، پرهیز از محرکهایی مانند دود سیگار و مصرف منظم داروهای تجویزشده، بیشتر کودکان مبتلا به آسم میتوانند بدون محدودیت قابل توجه به مدرسه بروند، بازی کنند و ورزش داشته باشند. مهمترین نکته این است که علائم مکرر یا شبانه را «طبیعی» تلقی نکنیم و حملات شدید تنفسی را نیز به تعویق نیندازیم.
مقالات مرتبط
