از کجا بفهمیم دیابت نوع یک داریم یا نوع دو؟ تفاوت علائم و آزمایش تشخیصی
مطالب منتشرشده در کافه پزشکی صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارند و جایگزین تشخیص، معاینه یا درمان توسط پزشک نیستند.
اگر آزمایش قند خون نشان دهد دیابت دارید، سؤال بعدی ممکن است این باشد: از کجا بفهمیم دیابت نوع یک داریم یا نوع دو؟ تنها با نگاه کردن به قند خون، سن، وزن یا حتی علائم نمیتوان همیشه نوع دیابت را مشخص کرد. تشنگی، تکرر ادرار، خستگی و کاهش وزن میتوانند در هر دو نوع دیده شوند.
تفاوت اصلی در علت بیماری است؛ در دیابت نوع 1 سیستم ایمنی سلولهای سازنده انسولین را تخریب میکند، اما در دیابت نوع 2 بدن عمدتاً نسبت به انسولین مقاومت پیدا میکند و به مرور تولید انسولین نیز ممکن است کاهش یابد. برای تشخیص دقیق، پزشک علاوه بر شرح حال ممکن است آزمایش اتوآنتیبادیهای دیابت و C-peptide درخواست کند.
تفاوت اصلی دیابت نوع 1 و نوع 2 چیست؟
هر دو بیماری باعث بالا رفتن قند خون میشوند، اما مکانیسم ایجاد آنها متفاوت است.
دیابت نوع 1
دیابت نوع یک یک بیماری عمدتاً خودایمنی است. سیستم ایمنی به اشتباه به سلولهای بتای پانکراس که انسولین تولید میکنند حمله میکند.
با تخریب این سلولها، بدن انسولین بسیار کمی تولید میکند یا تولید انسولین تقریباً متوقف میشود. به همین دلیل افراد مبتلا به دیابت نوع 1 برای ادامه زندگی به انسولین نیاز دارند.
دیابت نوع 2
در دیابت نوع دو، مشکل اصلی معمولاً مقاومت به انسولین است؛ یعنی سلولها به اثر انسولین به اندازه کافی پاسخ نمیدهند.
پانکراس در ابتدا ممکن است انسولین زیادی تولید کند، اما با پیشرفت بیماری توان تولید انسولین ممکن است کاهش پیدا کند.
بنابراین تفاوت اصلی را میتوان به شکل ساده اینطور بیان کرد:
نوع 1 = کمبود شدید انسولین به دلیل تخریب خودایمنی سلولهای پانکراس
نوع 2 = مقاومت به انسولین همراه با کاهش نسبی تولید انسولین در طول زمان
جدول تفاوت دیابت نوع یک و دو
| ویژگی | دیابت نوع 1 | دیابت نوع 2 |
|---|---|---|
| علت اصلی | تخریب خودایمنی سلولهای تولیدکننده انسولین | مقاومت به انسولین و کاهش نسبی ترشح انسولین |
| شروع بیماری | اغلب سریعتر | معمولاً تدریجیتر |
| سن شایع تشخیص | کودکی، نوجوانی و جوانی؛ اما در هر سنی ممکن است | بیشتر بزرگسالان؛ اما در جوانان و کودکان هم رخ میدهد |
| ارتباط با چاقی | الزامی نیست | اضافهوزن و چاقی از عوامل خطر مهم هستند |
| تولید انسولین | معمولاً بسیار کم | ابتدا ممکن است طبیعی یا زیاد باشد |
| نیاز به انسولین | ضروری | همه بیماران از ابتدا نیاز ندارند |
| آنتیبادی خودایمنی | اغلب قابل شناسایی | معمولاً وجود ندارد |
| C-peptide | معمولاً پایینتر | اغلب در مراحل اولیه طبیعی یا بالاتر |
| کتواسیدوز دیابتی | خطر بیشتر | کمتر، اما غیرممکن نیست |
| درمان اصلی | انسولین | سبک زندگی، داروها و در برخی بیماران انسولین |
این جدول برای شناخت کلی مفید است، اما هیچکدام از این ویژگیها به تنهایی برای تشخیص نوع دیابت کافی نیستند.
آیا از روی علائم میتوان فهمید دیابت نوع 1 داریم یا نوع 2؟
معمولاً نه.
هر دو نوع دیابت میتوانند علائمی مانند موارد زیر ایجاد کنند:
- تکرر ادرار
- تشنگی زیاد
- گرسنگی بیشتر
- کاهش وزن بدون تلاش
- خستگی
- تاری دید
- تحریکپذیری
- برخی عفونتهای مکرر
بنابراین وجود این علائم میتواند نشاندهنده دیابت باشد، اما نوع بیماری را مشخص نمیکند.
چه علائمی بیشتر به نفع دیابت نوع 1 هستند؟
در دیابت نوع 1، پس از رسیدن بیماری به مرحله علامتدار، نشانهها ممکن است طی چند هفته یا چند ماه بهطور نسبتاً ناگهانی ظاهر شوند و شدت بیشتری داشته باشند.
موارد زیر شک به نوع 1 را بیشتر میکنند:
- کاهش وزن سریع و بدون دلیل
- تشنگی شدید
- ادرار بسیار زیاد
- شروع ناگهانی علائم
- تهوع و استفراغ
- درد شکم
- ایجاد کتواسیدوز دیابتی
اما حتی این موارد نیز به تنهایی تشخیص قطعی نیستند.
آیا سن مشخص میکند دیابت نوع یک است یا دو؟
خیر.
یکی از تصورات اشتباه این است که:
کودک = دیابت نوع 1
بزرگسال = دیابت نوع 2
این قاعده دیگر قابل اتکا نیست.
دیابت نوع 1 میتواند در هر سنی ایجاد شود. اگرچه این بیماری بیشتر در کودکان و جوانان تشخیص داده میشود، بزرگسالان نیز میتوانند به آن مبتلا شوند.
از طرف دیگر، دیابت نوع 2 نیز امروزه در نوجوانان و جوانان دیده میشود.
بنابراین سن فقط یکی از سرنخهاست و آزمایشهای تخصصی اهمیت بیشتری دارند.
آیا لاغر بودن یعنی دیابت نوع 1 داریم؟
خیر.
اگرچه فردی با شروع ناگهانی دیابت، کاهش وزن قابل توجه و بدن لاغر ممکن است بیشتر به دیابت نوع 1 مشکوک باشد، لاغر بودن نوع دیابت را مشخص نمیکند.
افراد لاغر نیز ممکن است دیابت نوع 2 داشته باشند.
همچنین فرد مبتلا به اضافهوزن یا چاقی میتواند دیابت نوع 1 داشته باشد.
به همین دلیل تشخیص براساس ظاهر یا وزن بدن میتواند اشتباه باشد.
مهمترین آزمایش برای تشخیص دیابت نوع 1 یا 2 چیست؟
وقتی نوع دیابت مشخص نیست، دو دسته آزمایش اهمیت ویژهای دارند:
- آزمایش اتوآنتیبادیهای دیابت
- آزمایش C-peptide
آزمایش آنتیبادی دیابت چیست؟
در دیابت نوع 1، سیستم ایمنی علیه سلولهای پانکراس واکنش نشان میدهد. این فرایند میتواند با وجود برخی اتوآنتیبادیها در خون شناسایی شود.
مهمترین آنتیبادیهای مورد بررسی عبارتاند از:
- GAD یا GADA
- IA-2
- ZnT8
- IAA یا آنتیبادی انسولین
وجود بعضی از این آنتیبادیها میتواند نشان دهد فرایند خودایمنی مرتبط با دیابت نوع 1 وجود دارد.
اگر GAD مثبت باشد یعنی حتماً دیابت نوع 1 داریم؟
وجود آنتیبادی مرتبط با دیابت، بهخصوص در فردی که قند خون بالا دارد، میتواند شواهد مهمی به نفع دیابت خودایمنی باشد.
اما نتیجه آزمایش باید همراه با:
- علائم
- سن
- مقدار قند خون
- C-peptide
- سابقه بیماری
- سایر آنتیبادیها
توسط پزشک تفسیر شود.
بنابراین یک عدد آزمایش به تنهایی نباید مبنای خودتشخیصی قرار گیرد.
آزمایش C-peptide چیست؟
C-peptide یکی از مهمترین آزمایشها برای بررسی میزان تولید انسولین طبیعی بدن است.
زمانی که پانکراس انسولین تولید میکند، C-peptide نیز همراه آن آزاد میشود. بنابراین اندازهگیری این ماده میتواند به پزشک کمک کند بفهمد پانکراس هنوز چه مقدار انسولین تولید میکند.
بهطور کلی:
C-peptide پایین
میتواند نشان دهد تولید انسولین بدن کم شده است و در شرایط مناسب بیشتر با دیابت نوع 1 سازگار باشد.
C-peptide طبیعی یا بالا
میتواند نشان دهد بدن هنوز مقدار قابل توجهی انسولین تولید میکند و در بسیاری از بیماران بیشتر با مقاومت به انسولین و دیابت نوع 2 سازگار است.
اما تفسیر به همین سادگی نیست.
مقدار C-peptide تحت تأثیر:
- زمان ابتلا به دیابت
- مقدار قند خون هنگام آزمایش
- عملکرد کلیه
- مرحله بیماری
قرار دارد.
در اوایل دیابت نوع 1 ممکن است هنوز مقداری انسولین تولید شود و در دیابت نوع 2 پیشرفته نیز C-peptide ممکن است کاهش پیدا کند. بنابراین این آزمایش باید توسط پزشک تفسیر شود.
آیا HbA1c نوع دیابت را مشخص میکند؟
خیر.
HbA1c نشان میدهد متوسط قند خون فرد طی حدود چند ماه گذشته چگونه بوده است.
این آزمایش میتواند به تشخیص وجود دیابت و بررسی کنترل قند خون کمک کند، اما نمیتواند مشخص کند بیماری نوع 1 است یا نوع 2.
همین مسئله درباره آزمایشهای زیر نیز صدق میکند:
- قند خون ناشتا
- قند خون تصادفی
- تست تحمل گلوکز
این آزمایشها میتوانند نشان دهند قند خون در محدوده دیابت قرار دارد، اما نوع بیماری را مشخص نمیکنند.
آزمایش قند خون چگونه وجود دیابت را مشخص میکند؟
برای تشخیص دیابت، پزشک میتواند از آزمایشهایی مانند:
- قند خون ناشتا
- HbA1c
- تست تحمل گلوکز
- قند خون تصادفی در افراد علامتدار
استفاده کند.
بعد از اینکه وجود دیابت مشخص شد، در موارد مبهم میتوان بررسیهای دیگری برای تشخیص نوع بیماری انجام داد.
یعنی مسیر تشخیص معمولاً چنین است:
آیا فرد دیابت دارد؟ ← اگر بله، چه نوع دیابتی دارد؟
نقش سابقه خانوادگی چیست؟
سابقه خانوادگی میتواند در هر دو نوع دیابت اهمیت داشته باشد، اما به تنهایی تعیینکننده نیست.
در نوع 1، داشتن والدین یا خواهر و برادر مبتلا میتواند خطر را افزایش دهد.
بنابراین جمله «پدرم دیابت داشته، پس من حتماً نوع 2 دارم» از نظر پزشکی صحیح نیست.
آیا نیاز به انسولین مشخص میکند دیابت نوع یک است؟
نه همیشه.
افراد مبتلا به دیابت نوع 1 برای ادامه زندگی به انسولین نیاز دارند.
اما بعضی افراد مبتلا به دیابت نوع 2 نیز ممکن است در مراحل مختلف بیماری به انسولین نیاز پیدا کنند.
بنابراین:
انسولین مصرف کردن = الزاماً دیابت نوع 1 نیست.
تفاوت مهمتر این است که در دیابت نوع 1 کمبود انسولین ناشی از تخریب خودایمنی سلولهای تولیدکننده آن است.
LADA چیست و چرا تشخیص را سخت میکند؟
یکی از دلایلی که نمیتوان فقط براساس سن دیابت را طبقهبندی کرد، وجود LADA یا دیابت خودایمنی نهفته بزرگسالان است.
در این وضعیت، بیمار یک دیابت خودایمنی دارد و آنتیبادیهای مرتبط با دیابت نوع 1 در خون او دیده میشوند، اما تخریب پانکراس آهستهتر اتفاق میافتد.
فرد ممکن است:
- در بزرگسالی تشخیص داده شود؛
- ابتدا شبیه بیمار دیابت نوع 2 به نظر برسد؛
- در ماههای اول به انسولین نیاز نداشته باشد.
در برخی بزرگسالان دارای اتوآنتیبادی، علائم را آهستهتر از نوع کلاسیک دیابت نوع 1 نشان میدهند و ممکن است چند ماه پس از تشخیص هنوز نیاز به انسولین نداشته باشند.
به همین علت آزمایش آنتیبادی در موارد مشکوک اهمیت زیادی دارد.
آیا کتواسیدوز یعنی حتماً دیابت نوع 1 است؟
خیر، اما احتمال آن را افزایش میدهد.
کتواسیدوز دیابتی یا DKA در اثر کمبود شدید انسولین ایجاد میشود و در دیابت نوع 1 بسیار مهم است. حتی بعضی بیماران اولین بار با DKA متوجه دیابت خود میشوند.
علائم DKA میتواند شامل:
- تهوع
- استفراغ
- درد شکم
- تنفس سریع و عمیق
- کمآبی شدید
- بوی میوهای نفس
- خوابآلودگی یا گیجی
باشد.
بااینحال، DKA بهطور مطلق مختص نوع 1 نیست و در برخی شرایط میتواند در دیابت نوع 2 نیز رخ دهد.
چه علائمی نیاز به مراجعه فوری دارند؟
اگر فرد مبتلا یا مشکوک به دیابت دچار موارد زیر شده باشد، مراجعه فوری اهمیت دارد:
- استفراغ مکرر
- درد شکم
- ضعف شدید
- تنفس سریع یا غیرطبیعی
- گیجی
- خوابآلودگی شدید
- کاهش سطح هوشیاری
- علائم شدید کمآبی
این علائم میتوانند نشاندهنده کتواسیدوز یا اختلال شدید متابولیک باشند و نباید منتظر نتیجه آزمایشهای بعدی ماند.
آیا دیابت نوع 1 همیشه ناگهانی شروع میشود؟
علائم بالینی میتوانند نسبتاً ناگهانی ظاهر شوند، اما خود بیماری معمولاً مدتها قبل شروع شده است.
امروزه دیابت نوع 1 به مراحلی تقسیم میشود که در مراحل ابتدایی، فرد ممکن است آنتیبادیهای خودایمنی داشته باشد ولی هیچ علامتی احساس نکند.
در مرحله نخست آنتیبادیها وجود دارند ولی تحمل گلوکز طبیعی است؛ در مرحله دوم اختلال قند ایجاد میشود اما هنوز علامتی وجود ندارد و در مرحله سوم دیابت بالینی و علائم ظاهر میشوند.
پس «ناگهانی بودن» بیشتر مربوط به زمان ظاهر شدن علائم است، نه شروع فرایند خودایمنی.
اگر آنتیبادی منفی باشد یعنی حتماً نوع 2 داریم؟
نه لزوماً.
اگر آنتیبادیها منفی باشند، احتمال دیابت خودایمنی کمتر میشود، اما پزشک باید کل تصویر بالینی را بررسی کند.
ممکن است در بعضی موارد:
- آنتیبادی قابل اندازهگیری وجود نداشته باشد؛
- بیماری نوع دیگری داشته باشد؛
- دیابت تکژنی مطرح باشد؛
- یا نیاز به بررسی تکمیلی وجود داشته باشد.
آیا MODY با دیابت نوع یک یا دو اشتباه میشود؟
بله.
MODY نوعی دیابت مونوژنیک است که به دلیل تغییر در یک ژن مشخص ایجاد میشود و میتواند با دیابت نوع 1 یا 2 اشتباه گرفته شود.
خصوصاً در فرد جوانی که:
- دیابت دارد؛
- آنتیبادیهای نوع 1 منفی هستند؛
- هنوز تولید انسولین قابل توجهی دارد؛
- و سابقه دیابت در چند نسل خانواده دیده میشود،
ممکن است پزشک بررسی دیابت مونوژنیک را مطرح کند.
به همین دلیل در موارد غیرمعمول نباید تشخیص فقط بین نوع 1 و 2 محدود شود.
اگر تازه دیابت گرفتهایم، چه آزمایشهایی برای تعیین نوع درخواست میشود؟
بسته به شرایط بیمار ممکن است پزشک مجموعهای از موارد زیر را بررسی کند:
برای اثبات وجود دیابت
- قند ناشتا
- HbA1c
- قند تصادفی
- تست تحمل گلوکز در موارد لازم
برای تعیین نوع دیابت
- GAD antibody
- IA-2 antibody
- ZnT8 antibody
- آنتیبادیهای مرتبط دیگر
- C-peptide
در موارد خاص
- آزمایش ژنتیک
- بررسی سایر بیماریهای خودایمنی
- آزمایشهای تکمیلی متابولیک
هیچ لزومی ندارد همه بیماران تمام این آزمایشها را انجام دهند. انتخاب آزمایش بر اساس شرایط بالینی صورت میگیرد.
تشخیص نوع دیابت چرا اینقدر مهم است؟
تعیین صحیح نوع بیماری فقط یک نامگذاری نیست؛ مستقیماً بر درمان اثر میگذارد.
فرد مبتلا به دیابت نوع 1 برای زنده ماندن به انسولین نیاز دارد، در حالی که بسیاری از افراد مبتلا به نوع 2 در شروع بیماری ممکن است با تغییر سبک زندگی و داروهای غیراَنسولینی درمان شوند.
تشخیص اشتباه میتواند باعث:
- تأخیر در شروع انسولین
- کنترل نامناسب قند
- افزایش خطر کتواسیدوز
- استفاده از درمان نامتناسب
شود.
به همین دلیل در مواردی که ویژگیهای بیمار با الگوی معمول نوع 1 یا 2 همخوانی ندارد، بررسی دقیقتر اهمیت زیادی دارد.
یک راهنمای ساده برای تشخیص تفاوت نوع یک و دو
اگر بخواهیم موضوع را بسیار ساده کنیم:
بیشتر به نوع 1 شک میکنیم اگر:
- علائم سریع شروع شده باشند؛
- کاهش وزن واضح وجود داشته باشد؛
- بیمار دچار DKA شده باشد؛
- اتوآنتیبادیهای دیابت مثبت باشند؛
- C-peptide پایین باشد؛
- نیاز سریع به انسولین وجود داشته باشد.
بیشتر به نوع 2 شک میکنیم اگر:
- بیماری تدریجی شروع شده باشد؛
- مقاومت به انسولین مطرح باشد؛
- اضافهوزن یا چاقی وجود داشته باشد؛
- آنتیبادیهای خودایمنی منفی باشند؛
- C-peptide در شروع بیماری حفظ شده باشد؛
- سابقه خانوادگی قوی نوع 2 وجود داشته باشد.
اما این فقط یک راهنمای کلی است، نه ابزار تشخیص خانگی.
نتیجهگیری؛ برای تشخیص نوع دیابت فقط به علائم اعتماد نکنید
در پاسخ به سؤال «از کجا بفهمیم دیابت نوع یک داریم یا نوع دو؟» مهمترین نکته این است که قند خون بالا فقط وجود دیابت را نشان میدهد و به تنهایی نوع آن را مشخص نمیکند. آزمایشهایی مانند قند ناشتا و HbA1c برای تشخیص دیابت مفید هستند، اما برای افتراق نوع 1 از نوع 2 ممکن است بررسی اتوآنتیبادیها و C-peptide لازم باشد.
دیابت نوع 1 معمولاً منشأ خودایمنی دارد و بدن انسولین بسیار کمی تولید میکند. در مقابل، دیابت نوع 2 عمدتاً با مقاومت به انسولین شروع میشود.
بااینحال نباید فقط به سن، وزن یا سرعت شروع علائم اعتماد کرد. بزرگسالان نیز میتوانند دیابت نوع 1 یا LADA داشته باشند و افراد جوان نیز ممکن است به نوع 2 مبتلا شوند.
اگر نوع دیابت شما مشخص نیست، بهتر است به جای حدس زدن از پزشک درباره آزمایش آنتیبادیهای GAD، IA-2 و ZnT8 و همچنین C-peptide سؤال کنید. تعیین صحیح نوع بیماری برای انتخاب درمان مناسب و جلوگیری از عوارضی مانند کتواسیدوز دیابتی اهمیت زیادی دارد.
مقالات مرتبط
