پرکاری تیروئید؛ وقتی بدن روی دور تند می‌افتد | علائم، علت‌ها و روش‌های درمان

پرکاری تیروئید فقط یک مشکل هورمونی ساده نیست. وقتی غده تیروئید بیش از نیاز بدن هورمون تولید می‌کند، بسیاری از فعالیت‌های بدن سرعت می‌گیرند. ممکن است فرد بدون رژیم غذایی وزن کم کند، ضربان قلبش بالا برود، بیشتر عرق کند یا دچار اضطراب، بی‌خوابی و لرزش دست شود. بعضی افراد نیز ابتدا تصور می‌کنند این نشانه‌ها ناشی از استرس یا فشار کاری است.

تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پرکاری تیروئید درمان‌نشده می‌تواند در طولانی‌مدت روی قلب، استخوان‌ها، باروری و کیفیت زندگی اثر بگذارد. خوشبختانه روش‌های درمانی مختلفی برای کنترل این بیماری وجود دارد و انتخاب روش مناسب به علت بیماری و شرایط هر فرد بستگی دارد.

پرکاری تیروئید چیست؟

غده تیروئید یک غده کوچک و پروانه‌ای‌شکل در جلوی گردن است. این غده هورمون‌هایی مانند T4 و T3 تولید می‌کند که در تنظیم نحوه مصرف انرژی توسط بدن نقش دارند. به همین دلیل عملکرد تیروئید می‌تواند روی ضربان قلب، دمای بدن، سیستم گوارش، عضلات و بسیاری از اندام‌های دیگر اثر بگذارد.

پرکاری تیروئید زمانی رخ می‌دهد که میزان هورمون‌های تیروئیدی بیشتر از نیاز بدن شود. بالا رفتن این هورمون‌ها می‌تواند باعث شود بسیاری از فعالیت‌های بدن سریع‌تر از حالت معمول انجام شوند.

به همین علت افراد مبتلا ممکن است با وجود اشتهای مناسب یا حتی افزایش اشتها، وزن کم کنند یا در حالت استراحت نیز تپش قلب داشته باشند.

مهم‌ترین علائم پرکاری تیروئید

علائم پرکاری تیروئید در همه افراد یکسان نیست. شدت بیماری، سن و علت ایجاد آن می‌توانند روی نوع نشانه‌ها تأثیر بگذارند.

از مهم‌ترین علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش وزن بدون دلیل مشخص، حتی با اشتهای طبیعی یا زیاد
• افزایش یا نامنظم شدن ضربان قلب
• تپش قلب
• اضطراب، بی‌قراری و تحریک‌پذیری
• لرزش دست‌ها
• تعریق بیشتر از معمول
• حساسیت زیاد به گرما
• ضعف عضلات
• اختلال خواب
• خستگی
• افزایش دفعات اجابت مزاج
• بزرگ شدن تیروئید یا ایجاد گواتر

در افراد مسن ممکن است علائم متفاوت یا کمتر واضح باشند؛ بنابراین گاهی پرکاری تیروئید با بیماری‌هایی مانند افسردگی یا مشکلات مرتبط با سالمندی اشتباه گرفته می‌شود.

آیا کاهش وزن همیشه نشانه پرکاری تیروئید است؟

خیر. اگرچه کاهش وزن یکی از نشانه‌های شناخته‌شده پرکاری تیروئید است، اما هر کاهش وزنی به معنای وجود بیماری تیروئید نیست.

کاهش وزن ناخواسته می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و تشخیص پرکاری تیروئید فقط براساس وزن یا علائم ظاهری امکان‌پذیر نیست. برای تأیید بیماری معمولاً انجام آزمایش‌های خون لازم است.

اگر کاهش وزن با تپش قلب، لرزش دست، تعریق زیاد، بی‌خوابی یا عدم تحمل گرما همراه باشد، بررسی عملکرد تیروئید اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

علت پرکاری تیروئید چیست؟

دلایل مختلفی می‌توانند باعث افزایش هورمون‌های تیروئیدی شوند. تعیین علت بیماری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا روش درمان در همه انواع پرکاری تیروئید یکسان نیست.

بیماری گریوز

بیماری گریوز شایع‌ترین علت پرکاری تیروئید است. گریوز یک بیماری خودایمنی محسوب می‌شود.

در این بیماری، سیستم ایمنی بدن آنتی‌بادی‌هایی تولید می‌کند که تیروئید را بیش از حد تحریک می‌کنند. در نتیجه غده تیروئید شروع به تولید مقدار زیادی هورمون می‌کند.

گریوز در برخی افراد می‌تواند علاوه بر پرکاری تیروئید، مشکلات چشمی ایجاد کند.

ندول‌های پرکار تیروئید

گاهی یک یا چند توده یا ندول در تیروئید مستقل از کنترل طبیعی بدن شروع به تولید هورمون می‌کنند.

این ندول‌ها معمولاً سرطانی نیستند، اما اگر فعال شوند می‌توانند هورمون تیروئید بیشتری تولید کرده و باعث پرکاری شوند. چنین ندول‌هایی به‌ویژه در افراد مسن بیشتر دیده می‌شوند.

التهاب تیروئید

التهاب غده تیروئید نیز می‌تواند باعث بالا رفتن موقت هورمون‌های تیروئیدی در خون شود.

در برخی انواع تیروئیدیت، هورمون‌هایی که از قبل در تیروئید ذخیره شده‌اند وارد خون می‌شوند. این وضعیت ممکن است برای مدتی علائم شبیه پرکاری تیروئید ایجاد کند.

برخی انواع التهاب تیروئید ممکن است پس از زایمان نیز دیده شوند.

مصرف بیش از حد ید

ید یکی از مواد اولیه مورد نیاز برای تولید هورمون‌های تیروئیدی است. با این حال مصرف بیش از اندازه آن در بعضی افراد می‌تواند باعث افزایش تولید هورمون شود.

بعضی داروها و مکمل‌ها نیز حاوی مقدار قابل توجهی ید هستند. مکمل‌های تهیه‌شده از جلبک‌های دریایی نیز ممکن است ید زیادی داشته باشند.

مصرف بیش از حد داروی هورمون تیروئید

افرادی که برای کم‌کاری تیروئید داروی هورمونی مصرف می‌کنند، در صورت دریافت دوز بیش از نیاز بدن ممکن است دچار افزایش سطح هورمون تیروئید شوند.

به همین دلیل تنظیم مقدار دارو و انجام آزمایش‌های دوره‌ای اهمیت زیادی دارد.

پرکاری تیروئید و بیماری گریوز چه تفاوتی دارند؟

این دو اصطلاح به یک معنی نیستند.

پرکاری تیروئید یک وضعیت هورمونی است، در حالی که گریوز یکی از بیماری‌هایی است که می‌تواند باعث این وضعیت شود.

بنابراین هر فرد مبتلا به گریوز ممکن است دچار پرکاری تیروئید شود، اما تمام افراد مبتلا به پرکاری تیروئید الزاماً بیماری گریوز ندارند. ندول‌های تیروئید، التهاب تیروئید و برخی عوامل دیگر نیز می‌توانند باعث افزایش هورمون‌های تیروئیدی شوند.

پرکاری تیروئید چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک نمی‌تواند تنها از روی علائم بیماری را قطعی تشخیص دهد؛ زیرا بسیاری از نشانه‌های پرکاری تیروئید در بیماری‌ها و مشکلات دیگر نیز مشاهده می‌شوند.

برای تشخیص معمولاً ابتدا معاینه و بررسی سابقه پزشکی انجام می‌شود و سپس آزمایش‌های خون مورد استفاده قرار می‌گیرند.

آزمایش TSH

یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها، اندازه‌گیری TSH است.

TSH توسط غده هیپوفیز تولید می‌شود و به تیروئید فرمان تولید هورمون می‌دهد.

در بیشتر موارد پرکاری اولیه تیروئید، مقدار TSH کاهش پیدا می‌کند؛ زیرا وقتی سطح هورمون‌های تیروئیدی بالا باشد، هیپوفیز تولید TSH را کاهش می‌دهد.

آزمایش T4

بالا بودن T4 می‌تواند یکی از یافته‌های آزمایشگاهی مرتبط با پرکاری تیروئید باشد.

معمولاً Free T4 نیز بررسی می‌شود؛ زیرا مقدار هورمون آزاد اطلاعات مفیدی درباره وضعیت عملکرد تیروئید ارائه می‌کند.

آزمایش T3

گاهی ممکن است T4 طبیعی باشد، اما T3 افزایش پیدا کرده باشد. در چنین شرایطی بررسی T3 می‌تواند به تشخیص کمک کند.

آزمایش آنتی‌بادی تیروئید

در صورتی که پزشک به بیماری خودایمنی مانند گریوز شک داشته باشد، ممکن است آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئیدی نیز درخواست کند.

اسکن و بررسی تیروئید

در بعضی بیماران برای مشخص شدن علت پرکاری، آزمایش جذب ید رادیواکتیو یا اسکن تیروئید انجام می‌شود.

این بررسی‌ها می‌توانند مشخص کنند که آیا کل تیروئید بیش از حد فعال است یا یک ندول خاص مقدار زیادی هورمون تولید می‌کند. این آزمایش‌ها برای زنان باردار یا شیرده مناسب نیستند.

درمان پرکاری تیروئید چگونه انجام می‌شود؟

یک درمان واحد برای همه بیماران وجود ندارد. انتخاب روش مناسب به عواملی مانند علت پرکاری تیروئید، شدت بیماری، سن، بارداری، وضعیت قلب و سایر شرایط پزشکی فرد بستگی دارد.

روش‌های اصلی درمان شامل داروهای ضدتیروئید، ید رادیواکتیو و جراحی هستند.

داروهای ضدتیروئید

این داروها تولید هورمون توسط تیروئید را کاهش می‌دهند.

داروهایی مانند متی‌مازول و در شرایط خاص پروپیل‌تیواوراسیل (PTU) از داروهای ضدتیروئید شناخته‌شده هستند. انتخاب دارو و مدت مصرف آن باید توسط پزشک تعیین شود.

اثر درمان معمولاً فوری نیست و ممکن است چند هفته یا چند ماه زمان لازم باشد تا سطح هورمون‌ها به محدوده مورد نظر برسد.

یک هشدار مهم درباره داروهای ضدتیروئید

این داروها در موارد نادر می‌توانند باعث کاهش شدید بعضی گلبول‌های سفید شوند و خطر عفونت را افزایش دهند.

اگر فرد هنگام مصرف داروی ضدتیروئید دچار تب یا گلودرد مداوم و غیرعادی شود، باید سریعاً با پزشک تماس بگیرد و موضوع را جدی بگیرد.

بتابلوکرها

برخی بیماران برای کنترل موقت علائمی مانند تپش قلب، لرزش و اضطراب داروهای بتابلوکر دریافت می‌کنند.

این داروها معمولاً تولید هورمون تیروئید را متوقف نمی‌کنند، اما می‌توانند تا زمان اثر کردن درمان اصلی، برخی علائم را کاهش دهند.

درمان با ید رادیواکتیو

در این روش مقدار مشخصی ید رادیواکتیو مصرف می‌شود که توسط تیروئید جذب شده و به‌تدریج سلول‌های فعال تیروئید را کاهش می‌دهد.

این روش برای بسیاری از بیماران مؤثر است، اما برای زنان باردار یا شیرده استفاده نمی‌شود.

یکی از پیامدهای شایع این درمان، ایجاد کم‌کاری تیروئید در آینده است که معمولاً با مصرف هورمون جایگزین تیروئید کنترل می‌شود.

جراحی تیروئید

در برخی بیماران، برداشتن بخشی یا تمام غده تیروئید بهترین گزینه است.

جراحی ممکن است در شرایطی مانند موارد زیر مطرح شود:

• وجود گواتر بزرگ
• مناسب نبودن سایر درمان‌ها
• برگشت بیماری پس از درمان
• برخی مشکلات چشمی شدید مرتبط با بیماری تیروئید
• شرایط خاص پزشکی

اگر کل تیروئید برداشته شود، فرد دیگر نمی‌تواند هورمون کافی تولید کند و معمولاً باید تا پایان عمر هورمون تیروئید مصرف کند.

آیا پرکاری تیروئید باعث تپش قلب می‌شود؟

بله. افزایش ضربان و تپش قلب از علائم شناخته‌شده پرکاری تیروئید هستند.

هورمون‌های تیروئیدی می‌توانند روی عملکرد قلب تأثیر بگذارند و افزایش بیش از حد آنها ممکن است ضربان قلب را سریع یا نامنظم کند.

اگر تپش قلب مداوم یا شدید باشد، به‌خصوص اگر با درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف شدید یا بی‌حالی همراه شود، ارزیابی پزشکی اهمیت زیادی دارد.

آیا پرکاری تیروئید خطرناک است؟

اگر بیماری به موقع تشخیص داده و درمان شود، معمولاً قابل کنترل است. اما پرکاری تیروئید درمان‌نشده می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

از جمله عوارض احتمالی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نامنظم شدن ضربان قلب
• فیبریلاسیون دهلیزی
• افزایش خطر برخی مشکلات قلبی
• نارسایی قلبی
• کاهش تراکم استخوان و پوکی استخوان
• ضعف عضلات
• مشکلات قاعدگی و باروری

برخی مبتلایان به بیماری گریوز نیز ممکن است دچار مشکلات چشمی شوند.

مشکلات چشمی در پرکاری تیروئید

مشکلات چشم بیشتر با بیماری گریوز ارتباط دارند و لزوماً در تمام انواع پرکاری تیروئید ایجاد نمی‌شوند.

نشانه‌های بیماری چشمی تیروئید می‌توانند شامل خشکی یا احساس وجود شن در چشم، حساسیت به نور، قرمزی، اشک‌ریزش، تاری دید، دوبینی، تورم پلک و برجسته‌تر شدن چشم‌ها باشند.

اگر تغییر واضح در ظاهر چشم، دوبینی یا کاهش دید ایجاد شود، ارزیابی پزشکی و چشم‌پزشکی اهمیت زیادی دارد.

پرکاری تیروئید و بارداری

کنترل عملکرد تیروئید در دوران بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد.

پرکاری شدید و کنترل‌نشده در بارداری می‌تواند احتمال برخی عوارض از جمله سقط، زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد، پره‌اکلامپسی و مشکلات قلبی مادر را افزایش دهد.

در بسیاری از موارد پرکاری تیروئید در بارداری ناشی از بیماری گریوز است. انتخاب داروی ضدتیروئید و مقدار آن در این دوره باید با دقت بیشتری انجام شود و مصرف یا قطع خودسرانه دارو می‌تواند خطرناک باشد.

برای پرکاری تیروئید چه بخوریم؟

رژیم غذایی به‌تنهایی جایگزین درمان پزشکی پرکاری تیروئید نیست.

یکی از نکات مهم مربوط به ید است. تیروئید از ید برای تولید هورمون استفاده می‌کند و دریافت مقدار بسیار زیاد ید در برخی افراد می‌تواند پرکاری را تشدید کند. بعضی مکمل‌های جلبک دریایی و برخی داروها نیز می‌توانند مقدار زیادی ید داشته باشند.

بنابراین افراد مبتلا به پرکاری تیروئید نباید بدون نظر پزشک:

• مکمل ید مصرف کنند.
• مکمل‌های موسوم به «تقویت تیروئید» استفاده کنند.
• مقدار زیادی جلبک دریایی یا مکمل‌های حاوی آن مصرف کنند.
• داروی تجویزی خود را با رژیم‌های اینترنتی جایگزین کنند.

نوع رژیم مناسب به شرایط فرد و علت بیماری بستگی دارد.

طوفان تیروئیدی چیست؟

طوفان تیروئیدی یا Thyroid Storm یک عارضه بسیار نادر اما خطرناک پرکاری تیروئید است که در آن علائم بیماری به‌طور ناگهانی و شدید تشدید می‌شوند.

نشانه‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• ضربان قلب بسیار سریع
• تب بالا
• بی‌قراری یا آشفتگی شدید
• گیجی
• کاهش سطح هوشیاری

طوفان تیروئیدی یک اورژانس پزشکی است و نیاز به درمان فوری بیمارستانی دارد.

چه زمانی باید برای پرکاری تیروئید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر مدتی است چند علامت مانند کاهش وزن بدون علت، تپش قلب، لرزش دست، بی‌خوابی، تعریق زیاد یا عدم تحمل گرما را هم‌زمان تجربه می‌کنید، بهتر است برای بررسی عملکرد تیروئید به پزشک مراجعه کنید.

از آنجا که بسیاری از این علائم می‌توانند در بیماری‌های دیگری نیز دیده شوند، خودتشخیصی براساس نشانه‌ها توصیه نمی‌شود. آزمایش TSH، T4 و در صورت نیاز T3 و سایر بررسی‌ها می‌توانند به تشخیص دقیق کمک کنند.

سوالات متداول درباره پرکاری تیروئید

سخن پایانی

پرکاری تیروئید زمانی ایجاد می‌شود که میزان هورمون‌های تیروئیدی بیشتر از نیاز بدن باشد و در نتیجه بسیاری از فعالیت‌های بدن سرعت بگیرند. کاهش وزن ناخواسته، تپش قلب، لرزش دست، تعریق، عدم تحمل گرما و بی‌خوابی از علائم مهم آن هستند؛ اما وجود این علائم به‌تنهایی بیماری را ثابت نمی‌کند.

آزمایش‌های TSH، T4 و گاهی T3 و آنتی‌بادی‌های تیروئیدی به تشخیص کمک می‌کنند. پس از مشخص شدن علت نیز پزشک می‌تواند از داروهای ضدتیروئید، درمان با ید رادیواکتیو یا جراحی استفاده کند.

مهم‌ترین نکته این است که پرکاری تیروئید را نباید صرفاً با علائمی مثل لاغری یا تپش قلب تشخیص داد و مصرف یا قطع دارو نیز نباید خودسرانه انجام شود. تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم می‌تواند خطر عوارض قلبی، استخوانی و سایر مشکلات ناشی از بیماری را کاهش دهد.

این مقاله با هدف افزایش آگاهی تهیه شده است و جایگزین تشخیص، آزمایش یا توصیه پزشک نیست.